Jakaja intelihiencyja nam nie treba

Mnie ŭ spadčynu dastalisia šlachieckija «zakidony» padtrymlivać vysakarodnyja, ale bieznadziejnyja pradpryjemstvy.

Tamu zadoŭha da vybaraŭ ja vielmi dobra sabie ŭjaŭlała, jak 20 abo 21 śniežnia (kali zbolšaha «ŭsio budzie skončana» i stanie kančatkova jasna, što «heta nazaŭždy»), chto-niebudź z maich znajomych, simpatyčnych kałabaracyjanistaŭ, skaža mnie ź lohkim sadysckim pryžmurvańniem: «Nu, što, darahaja, rasstroiłasia?» A ja taksama łaskava tak adkažu: «Nie, bł…i, uzradavałasia — razam z usimi, chto lubić saviecki sajuz i nie tryvaje biełaruskaj movy!.."

Kali maroznaj ranicaj 20 śniežnia ja sieła ŭ mašynu, kab jechać u ofis, i ŭklučyła radyjo, dynamiki vypluchnuli kuču pazityvu. Maniernyja dydžei, jak zaŭsiody, zabaŭlali niedarečnymi konkursami, z usich siłaŭ sprabujučy žartavać śmiešna. Hučali lohkija anhłamoŭnyja treki i viasiołaja rasijskaja papsa. U ofisie zahružaju sajty hałoŭnych dziaržaŭnych ŚMI i baču tolki skupuju infarmacyju, što ŭčora ŭ krainie byli vybary — ni vynikaŭ, ni padrabiaznaściaŭ — ni-čo-ha! Padumaješ, vybary prezidenta — drobiaź! A ŭžo pra toje, kab abmierkavać fakt, što napiaredadni ŭ centry stalicy dziasiatki tysiač čałaviek chadzili pa praśpiekcie, vykrykvali niejkija patrabavańni i čym usio heta skončyłasia, — na heta kalehi navat nie namiaknuli.

Potym źjaviłasia aficyjnaja infarmacyja, što 19 śniežnia pa praśpiekcie chadzili bandyty. Paźniej bajnet pazapaŭniali videazapisy kałony z hetymi «bandytami».

Maładyja i nie vielmi maładyja śvietłyja, intelihientnyja asoby. Styl adzieńnia — sučasny, jeŭrapiejski. Jak čałaviek, jaki davoli šmat vandruje, mahu skazać, što vialikija skapleńni padobnych «bandytaŭ» lohka možna bačyć u niadzielu na piešachodnaj vulicy luboha jeŭrapiejskaha horada — Vieny, Paryžu abo Barsiełony. Tolki tam jany zvyčajna nie vykrykvajuć łozunhi, a albo cicha pierahavorvajucca, špacyrujučy ad restarančyka da restarančyka, albo (kali heta moładź) štości harłapaniać i rahočuć — ad praźmiernych pačućciaŭ.

Ščyra kažučy, ahulny «bandycki» typaž vidavočna dysanuje z tym, što ja nazirała 19-ha ŭ siabie na ŭčastku ŭ Zavodskim rajonie, kali «prosty» narod paciahnuŭsia da vybarčych skrynak. Karžakavaty fihury, spakavanyja ŭ samyja markotnyja ŭzory kitajskaha šyrspažyvu. Daŭno niamodny abutak. Zamožniejšyja u futrach i vušankach, što demanstrujuć reśpiektabielnaść 80-ch hadoŭ minułaha stahodździa. Ale tvary pa-svojmu cikavyja. Pa-pieršaje, u bolšaści vybarščykaŭ pozirk schavany pad maskaj nieprabiŭnoha viaskovaha ehaizmu. Pa-druhoje, u padvypiłych mužyčkoŭ vočy bliščać, ale zusim nie ćmianym blaskam, charakternym dla łatentnych ałkaholikaŭ, u jakich pieratvaryłasia niemałaja kolkaść našych čynoŭnikaŭ (a što im jašče zastajecca?), a jarkimi, prostymi i tannymi ahieńčykami — jak vybuch kitajskaj pietardy. Uvohule, jak by tam prasunutyja ni łajali «elektarat», pa-mojmu, nasamreč usio nie tak drenna.

I viadoma, nie treba mieć siami piadziaŭ łob abo naležać da apazicyi, kab zrazumieć, što ŭ toj viečar pa praśpiekcie chadziła taja častka biełaruskaha naroda, jakuju treba nazyvać prajeŭrapiejskaj.

Ale što ž «prosty» narod?

Što jon rabiŭ paśla taho, jak prahałasavaŭ, sim-tym atavaryŭsia, vypiŭ harełački i pasłuchaŭ falkłor na ŭčastku? A prosty narod cicha siadzieŭ pa chatach, buchaŭ, varyŭ boršč. Uvohule, prostamu narodu, mabyć, było dobra. Uźnikaje tolki niekalki prostych i naturalnych pytańniaŭ. A što, skažycie, ciapier, «paśla ŭsiaho», rabić paśpiachovym, ambicyjnym, prystojnym, zakonapasłuchmianym biełaruskim hramadzianam, «abciažaranym» jeŭrapiejskaj mientalnaściu, jakaja tak ci inakš praduhledžvaje svabodu? Ci jašče bolš pranikniona —

jak žyć dalej u Biełarusi tamu, u kaho talent, sumleńnie, haračaje serca, nacyjanalnaja samaśviadomaść i čaściej za ŭsio — u daviaršeńnie ŭsich hetych niaščaściaŭ — humanitarnaja adukacyja?

Havorka idzie nie pra niejkuju drobiaź, a pra biełaruskuju intelihiencyju, nacyjanalnuju elitu i siaredni kłas. Biez hetych ludziej nie toje što kitajskuju, ale navat vjetnamskuju madel ekanomiki nie pabuduješ, chiba što paŭnočnakarejskuju, ale pra heta, ćfu-ćfu, pakul havorka nie idzie.

Skažam ščyra: siońnia biełaruskaja intelihiencyja nie źbirajecca leźci na barykady. Ale hetyja ludzi nie mienš za 16 hadoŭ pracavali pa 12 hadzin u sutki. Prystasoŭvalisia. Rabilisia prafiesijanałami —

pryčym schitralisia rabić heta dzieści na pieryfieryi vialikich prafiesijnych daroh. Budavali damy, hadavali dziaciej. Niekatoryja zavodzili biznes, inšyja ŭdaskanalvali majsterstva. Pastupova zabyvali biełaruskuju (tyja, chto viedaŭ) i vučyli anhlijskuju (praŭda, tołkam tak i nie vyvučyli, bo tut jana nie mocna patrebnaja).

Ułasna kažučy, što dalej? Naprykład, u jakim, tak by mović, dyjapazonie siońnia možna ažyćciaŭlać intelektualnyja «manieŭry»? Usie kažuć: treba bajacca! Nu, i na jaki ŭzor strachu aryjentavacca, jakuju epochu trymać u hałavie — 1863 h., 1937 h., 1976 h.?

Dumaju, siońnia biełaruskaja intelihiencyja, a razam ź joju i ŭvieś siaredni kłas, apynulisia ŭ pastcy. Jak lubaja pastka, naša pastka dušyć, nie daje narmalna dychać, i tak budzie praciahvacca da taho času, pakul, prynamsi, nie stanie jasna, dzie vychad. Kab akreślić, u čym hetaja jasnaść zaklučajecca dla mianie, raskažu pra adzin epizod, jaki z vybarami niepasredna nie źviazany.

U kastryčniku minułaha hoda na partale TUT.BY źjaviłasia intervju z davoli tumannym, ale dla kožnaha adukavanaha miascovaha čałavieka pryvabnym zahałoŭkam «Ci patrebnaja Biełarusi intelihiencyja?» U jakaści adkazčykaŭ vystupili dva niesumnieŭnych intelektualnych huru krainy — fiłosaf Valancin Akudovič i piśmieńnica Śviatłana Aleksijevič.

Abaich ja pavažaju — za niesumnienny talent, za toje, što dumajuć publična, karaciej, šmat za što.

Tym macniej chaciełasia pačuć ad ich niešta mahutnaje i kankretnaje — niešta nakštałt tych słovaŭ, jakija ŭ svoj čas skazaŭ Papa Jan Pavieł II: «Nie bojciesia!» — karotka i jasna.

Maja pavaha da hetych dvuch biełaruskich intelektuałaŭ, viadoma, zastałasia nieparušnaj, nijakaje niaŭdałaje intervju nie moža jaje pachisnuć. Adnak ja nie čakała takoha rasčaravańnia ad hetaj błytanaj hutarki. I asabliva — ad vysnovaŭ, jakich, zrešty, tak i nie ŭdałosia padvieści, što niadziŭna, uličvajučy kancentracyju napuščanyha tumanu. Nichto nie ahučyŭ nivodnaj dumki (vartaj asobaŭ takoha maštabu), jakaja praliła b śviatło na budučyniu ci chacia b na sučasnaść.

Valancin Akudovič (aŭtar usim viadomaha «Mianie niama») čamuści havaryŭ aściarožnymi intanacyjami rajonnaha žychara, jaki niadaŭna pierajechaŭ žyć u stalicu i baicca stracić ilhotnuju čarhu na žyłpłošču. Cytuju: «Nie viedaju, mnie padabajecca — čysta, darohi charošyja». Havorka idzie pra narod, pra žyćcio, tak by mović, na miescach. Ale sprava nie ŭ kantekście. Sprava ŭ tym, što, pa-mojmu, heta była adzinaja vyrazna sfarmulavanaja dumka z doŭhaj hutarki. I što heta — toj samy, jak ciapier pišuć, mesidž, jakoha napiaredadni značnaj padziei ŭ krainie majuć prava čakać ad bujnoha myślara šarahovyja pradstaŭniki niaščasnaj biełaruskaj intelihiencyi.

Śviatłana Aleksijevič ź niaradasnym fatalizmam zaciahnuła svaju zvyčajnuju pieśniu ab tym, što Biełarusi i biełaruskaj intelihiencyi nakanavana viečna zastavacca ŭ prastory rasijskaj kultury. Nie, pavažanaja Śviatłana Alaksandraŭna, dumaju, tak my z vami Nobieleŭskuju premiju nie atrymajem — stojačy sumnaj pravincyjnaj raskarakaj u hetaj samaj prastory…

Paśla intervju mnie asabista stała jasna, što tut usio treba rabić samomu (chočacie čytać što-niebudź vyraznaje — napišycie i čytajcie).

Tamu ryzyknu naŭprost adkazać na pastaŭlenaje ŭ zahałoŭku pytańnie. Ci patrebnaja Biełarusi intelihiencyja? Nie, Biełarusi intelihiencyja nie patrebnaja!

Biełarusi nie patrebnaja tvorčaja intelihiencyja, jakaja pastajanna kapijuje rasijskija ŭzory

(jakija ŭ svaju čarhu kapijujuć zachodnija), traplaje palcam u nieba i pry hetym całkam abhruntavana adčuvaje svaju druhasnaść. Sprava, viadoma, u movie, ale nie tolki ŭ joj. Možna skazać tak: pavažanaja biełaruskaja intelihiencyja, a taksama elita, pišycie, havarycie, śpiavajcie na biełaruskaj, rasijskaj abo navat na kitajskaj. Ale dla pačatku rabicie heta tak, kab kali i nie ŭvieś narod, to choć by prajeŭrapiejskaja jaho častka (navat pavodle aficyjnaj statystyki heta 20%, amal dva miljony!) ziamlu kapała, kab pasłuchać vas i pačytać, daviedacca vašyja dumki. Kažycie pra svajo, pra biełaruskaje, ale tak, kab było zrazumieła va ŭsim śviecie. I nie treba nam nijakaj ahulnaha prastory! Tam, u hetaj rasijskaj prastory, my nikomu nie patrebnyja. Tam niama čaho rabić. Nie spračajusia — tam hrošy, nafta, krychu bolš demakratyi, čym u nas, šmat prystojnych i talenavitych ludziej. Tam možna znajści vialikuju zarpłatu, vydaŭca, siabroŭ ci navat palityčny prytułak. Ale intelihientnym pradstaŭnikam maleńkaha jeŭrapiejskaha naroda hłabalna prymazvacca da hetaj ciomnaj, niezrazumiełaj, čužoj prastory, jakaja, ščyra kažučy, tolki zredku aśviatlajecca ŭspyškami razvažnaści, — mientalnaje samahubstva.

Biełarusi nie patrebnaja intelihiencyja, jakaja sa śmiešnaj patryjarchalnaj fanaberystaściu tałdyčyć, što palityka — brudnaja sprava.

Prabačcie, a vy joju zajmalisia? I nie budziecie ni za što na śviecie? Tamu što ličycie siabie sumlennym, ščyrym i prystojnym čałaviekam? Tamu dobrazyčliva pakidajecie hety zaniatak brudnym subjektam, jakija z radaściu ciahnuć vas na dno? Moža być, da prykładu, u Biełarusi, Rasii ci Jehipcie siońniašniaja palityka — «madam» sapraŭdy niesumlennaja. A, skažam, u Estonii, Čechii ci Aŭstralii — dyk i ničoha «dziaŭčyna», achajnaja, dahledžanaja. Nu i na jakija ŭzory budziem aryjentavacca? Mnie zdajecca, kali b palityka paŭsiudna i pahałoŭna była brudnaj, suśvietnaja palityčnaja elita nie vinšavała b u Łondanie, u «Albiert-chole», Harbačova z 80-hodździem. Hienieralny sakratar, pryznačany pažyćciova, spačatku pa svajoj voli adpuściŭ hajki, a potym ułasnaručna admoviŭsia ad ułady, dakładniej, addaŭ jaje svajmu kankurentu Jelcynu. Heta brudna?

Biełarusi nie patrebnaja intelihiencyja, jakaja abviaščaje, što praŭdy niama,

što voś, maŭlaŭ, zaŭsiody jość dva baki miedala (ci navat try), i tym samym adkryvaje darohu dla biaskoncych manipulacyj hramadskaj dumkaj, što my i nazirajem. Jak žurnalist aŭtarytetna śćviardžaju — praŭda jość. Ale praŭda — heta ž nie niejkaja lohkadastupnaja dreń, jakaja valajecca pad nahami i jakuju kožny durań moža, prachodziačy mima, padniać i, zmachnuŭšy pył, pakłaści ŭ kišeniu. Praŭda — heta bryljant, za jakim treba, vobrazna kažučy, zaleźci ŭ brudnuju šachtu, dastać, adšlifavać, apravić i, ryzykujučy saboju, vystavić na ŭsieahulny ahlad. Tyja, chto choć raz dakopvaŭsia da iściny, viedajuć, jak ciažka heta rabić. Tym nie mienš, kali praŭda ŭsio ž taki źjaŭlajecca na śviatło, usio ŭrešcie robicca prosta, jasna i dobra.

Dakładna hetak ža, pakapaŭšysia i padumaŭšy, kožny moža dakładna adkazać na pytańnie, što siońnia adbyvajecca ŭ Biełarusi i jak heta nazyvajecca. I niama nijakich dvuch praŭdaŭ, troch bakoŭ miedala i inšaha. Dumaju, toj čas, jaki my pieražyvajem, — heta zusim nie peŭny histaryčny etap, jaki treba prajści i jaki ledź nie karysny, jak ličać niekatoryja. Heta prosta taki tupik, u jaki my ŭsie razam zaleźli i ŭ jakim, kali mieć kašu ŭ hałavie, možna siadzieć nieviadoma kolki času.

Ja, viadoma, nie viedaju, kali i jak usio skončycca. I ci skončycca naohuł. U asabliva sumnyja momanty ŭspaminajecca biaskonca sumnaja fraza Vasila Bykava, jaki ŭ adnym z apošnich intervju skazaŭ, padciskajučy i biez taho tonkija vusny: «Nam tut ščaścia nie budzie…» I ŭvohule, niama pryčynaŭ nie daviarać hieniju. Ale pryrodny aptymizm, a taksama šlachieckija «zakidony» nastojliva paŭtarajuć mnie, što ŭrešcie nam dapamoža Boh i troški my sami…

…A da honaru ŭsich «bł…ioŭ» treba skazać, što 20, 21, 22 śniežnia i ŭsie nastupnyja dni nichto ničoha źjedlivaha mnie nie skazaŭ. Usie maŭčali, usie byli zasmučanyja i pryhniečanyja. I ŭ takim ža nastroi mnohija znachodziacca i ciapier. Niečakana dla siabie napisaŭšy hety materyjał, ja davoli doŭha dumała, ci treba jaho niedzie raźmiaščać. Navošta? Palityka — nie maja tema. Ale materyjał naradziŭsia i patrabavaŭ dalejšaha žyćcia. Tamu ja vyrašyła apublikavać jaho, prosta kab skazać: ja jesť, ja jość, ja tut! A vy?

* * *

Lilija Kobzik — redaktarka haziety «Turizm i otdych».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0