Pra što maŭčać idały: jak archieałohija dapamahaje vyvučać biełaruskuju mifałohiju

Archieałahičnyja materyjały zastajucca adnoj z hałoŭnych krynic dla rekanstrukcyi mifałahičnych i relihijnych ujaŭleńniaŭ prodkaŭ biełarusaŭ. Piśmovych śviedčańniaŭ pra ich zachavałasia vielmi mała, tamu daśledčyki supastaŭlajuć archieałahičnyja znachodki z etnahrafičnymi i piśmovymi krynicami i na hetaj asnovie budujuć svaje hipotezy. Adnak archieałahičnyja materyjały majuć svaju asablivaść — jany «maŭklivyja».

Navat kali navukoŭcy znachodziać kamiennaha idała, jak davodzić Skvarčeŭski, jany redka mohuć z usioj peŭnaściu skazać, jakomu mienavita bohu jon pryśviečany i jakija abrady ździajśnialisia pobač. Usio, što zastajecca daśledčykam, — heta stvarać hipotezy na asnovie vobrazaŭ i atrybutaŭ znojdzienych artefaktaŭ.

Vierchaŭlany: śviacilišča, jakoje žyło stahodździami

Adnoj z samych cikavych znachodak u historyi biełaruskaj archieałohii ličycca Vierchaŭlanskaje śviacilišča (Bierastavicki rajon), jakoje daśledavaŭ archieołah Edvard Zajkoŭski. Jaho asnoŭnaja placoŭka była raskapana, tamu navukoŭcy mohuć davoli padrabiazna ŭjavić budovu śviacilišča. Jano było akružana vałami i ravami, placoŭka była brukavanaja, tam padtrymlivaŭsia ahoń, a ŭ centry archieołahi vyjavili jamu ad słupa. Miarkujecca, što na hetym miescy moh stajać draŭlany idał.

Vierchaŭlanskaje śviacilišča nie było ŭnikalnym pa svajoj kanstrukcyi. Jano naležyć da typu tak zvanych małych haradziščaŭ-śviaciliščaŭ — kruhłych placovak dyjamietram kala dziesiaci mietraŭ, akružanych rovam i vałam. U centry padobnych abjektaŭ časta znachodziać słupavyja jamy, što dazvalaje mierkavać pra isnavańnie tam draŭlanych kanstrukcyj abo idałaŭ.

Jak zaŭvažaje Skvarčeŭski, archieałahičnyja materyjały, vyjaŭlenyja na haradziščy, datujucca ChI stahodździem, to-bok časam adrazu paśla aficyjnaj chryścijanizacyi kryvičoŭ i dryhavičoŭ. Ale, tym nie mienš, hetaje pahanskaje śviacilišča praciahvała dziejničać. Mahčymyja dva varyjanty. Abo chryścijanizacyja hetaj addalenaj terytoryi nie adbyłasia imhnienna. Abo tut tady žyli nie słavianie, a bałty, jakich ruskija kniazi nie chryścili.

Archieołah Edvard Zajkoŭski znajšoŭ tam rečy, jakija naležać navat da XVII stahodździa. Skvarčeŭski źviartaje ŭvahu, što ŭ piśmovych krynicach taho času ŭ hetaj miascovaści, na terytoryi sučasnaha Bierastavickaha rajona, zhadvajecca nasielnictva, jakoje nazyvali «staraja litva». Pa słovach historyka, piśmovyja krynicy faktyčna pramym tekstam kažuć, što heta, pa sutnaści, pahanskaje nasielnictva. Tamu jon dapuskaje, što paźniejšaja aktyŭnaść na terytoryi śviacilišča mahła być źviazanaja mienavita ź imi.

Jak adznačaje Skvarčeŭski, u miemuarach Antonija Chrapavickaha XVII stahodździa zhadvajecca pahorak niepadalok ad Vierchaŭlanskaha śviacilišča, na jakim stajaŭ «kamień zatuleny». Da jaho prychodzili ludzi ŭ nadziei pazbavicca ad chvarob. Padčas archieałahičnaj raźviedki ŭ 2009 hodzie ŭ toj miascovaści znajšli abjekt, padobny da Vierchaŭlanskaha śviacilišča, ale mienšy pavodle pamieraŭ. Jon pakul nie daśledavany.

Pavialičyć

Tajamnica Halšan

Vierchaŭlany — nie adziny prykład, kali archieałahičnyja znachodki pierahukajucca ź piśmovymi śviedčańniami pra zachavańnie staražytnych kultaŭ praz stahodździ. Padobnuju historyju Skvarčeŭski raskazvaje i pra Halšany, dzie jon bolš za dziesiać hadoŭ udzielničaŭ u archieałahičnaj ekśpiedycyi. Za hety čas daśledčyki zrabili tam niamała cikavych znachodak, u tym liku źviazanych z duchoŭnaj kulturaj nasielnictva hetych miaścin.

Adnoj ź ich staŭ niezvyčajny abjekt na Halšanskim sieliščy, jaki, pavodle Skvarčeŭskaha, moh być častkaj siadzibnaha achviarnika. Archieołahi znajšli brukavanuju placoŭku, na jakoj stajaŭ kamień. Sama brukoŭka była zapoŭnienaja vuhlom — vidavočna, kala kamienia palili ahoń. Tam ža znajšli šmat pierapalenaj kieramiki i kostak. Usio heta daje padstavy mierkavać, što placoŭka mahła mieć nie prosta haspadarčaje pryznačeńnie, a vykarystoŭvacca dla peŭnych rytualnych dziejańniaŭ.

Cikava, što i ŭ hetym vypadku archieałahičnaja znachodka atrymlivaje dadatkovy kantekst dziakujučy piśmovym krynicam. Skvarčeŭski nahadvaje, što ŭ žaleznym vieku i paźniej terytoryja Halšanaŭ adnosiłasia da areała kultury ŭschodnielitoŭskich kurhanoŭ, źviazanaj z bałckaj tradycyjaj. A praz stahodździ niekatoryja miascovyja kultavyja praktyki trapili ŭžo na staronki piśmovych dakumientaŭ.

U XVI stahodździ, jezuity, jakija jeździli pa vioskach i zajmalisia raspaŭsiudžvańniem katalictva, pakinuli piśmovyja śviedčańni pra zachavańnie ŭ miascovaha nasielnictva raniejšych kultaŭ.

U jezuickich spravazdačach, u pryvatnaści, zhadvalisia siadzibnyja kamiennyja achviarniki. Z hetych śviedčańniaŭ vynikaje, što ŭ XVI stahodździ takaja tradycyja jašče zastavałasia žyvoj. Tamu Skvarčeŭski dapuskaje, što vyjaŭleny archieołahami abjekt na Halšanskim sieliščy taksama moh być padobnym siadzibnym achviarnikam.

Staryja i novyja znachodki

Siarod inšych važnych znachodak Skvarčeŭski vyłučaje Škłoŭskaha i Vaŭkavyskaha idałaŭ. Prablema Škłoŭskaha idała ŭ tym, što heta vypadkovaja znachodka pa-za archieałahičnym kantekstam. Daśledčyki nie mohuć dakładna vyznačyć, dzie jon pieršapačatkova stajaŭ i ź jakim kompleksam byŭ źviazany. Vaŭkavyski idał, naadvarot, byŭ znojdzieny kala haradzišča. Jon byŭ raźbity, skinuty ŭniz i paźniej zakapany. Ciapier jaho možna ŭbačyć u dvary Hrodzienskaha muzieja historyi relihii.

Dakładna padličyć kolkaść staražytnych śviaciliščaŭ na terytoryi Biełarusi pakul niemahčyma. Na dumku daśledčyka, sakralnych miescaŭ pavinna było isnavać šmat: svaje śviatyni mahli mieć asobnyja pasieliščy, a akramia ich isnavali bolš značnyja miescy, jakija naviedvali žychary šyrejšaj terytoryi.

Adnak dobra daśledavanych archieołahami pomnikaŭ niašmat. Akramia Vierchaŭlanskaha, Skvarčeŭski zhadvaje Chadosavickaje śviacilišča ŭ Rahačoŭskim rajonie, jakoje było całkam raskapana. Na mnohich inšych mierkavanych sakralnych abjektach pravodzilisia tolki nievialikija daśledavańni, tamu navat ich interpretacyja jak śviaciliščaŭ moža zastavacca dyskusijnaj.

Viadoma taksama niekalki dziasiatkaŭ kamiennych idałaŭ abo ich frahmientaŭ. Adnak heta nie aznačaje, što ŭsie kultavyja skulptury rabili z kamieniu. Draŭlanyja pradmiety zachoŭvajucca značna horš. Redki prykład takoj znachodki pachodzić z Asaŭca, dzie była vyjaŭlena nievialikaja draŭlanaja kultavaja skulptura. Na dumku daśledčyka, jana mieła sakralnaje značeńnie i moža być adniesiena da liku idałaŭ.

Vypadkovaja znachodka

Asabliva značnaj dla samoha Skvarčeŭskaha stała znachodka, zroblenaja letaś. Pryčym znajšoŭ jaje nie daśledčyk, a jaho šaścihadovy syn — chłopčyk vypadkova zaŭvažyŭ kamiennaha idała.

Jak i mnohija inšyja viadomyja kamiennyja idały, heta była vypadkovaja znachodka pa-za archieałahičnym pomnikam, a značyć, biez kantekstu, jaki moh by dapamahčy daśledčykam dakładniej vyznačyć jaje pachodžańnie. Spačatku ŭvahu chłopčyka pryciahnuŭ kamień, jaki vyhladaŭ niezvyčajna. Pry bližejšym ahladzie na im zaŭvažyli vidavočna štučnuju, apracavanuju liniju. Kali nievialiki kamień dastali i pieraviarnuli, vyśvietliłasia, što na im možna razhledzieć tvar, a apracavanaja pavierchnia vyłučaje hałavu i šyju.

Pavodle Skvarčeŭskaha, raniej hetaja znachodka ŭ navukovaj litaratury nie apisvałasia. Pakul daśledčyk nie raskryvaje ni miesca, dzie byŭ znojdzieny idał, ni inšych padrabiaznaściaŭ: jon płanuje ŭpieršyniu apublikavać znachodku i historyju jaje adkryćcia ŭ knizie, nad jakoj ciapier pracuje.

Jakim baham pakłanialisia ŭ biełaruskich śviaciliščach?

Niahledziačy na viadomyja archieołaham śviaciliščy i znachodki idałaŭ, źviazać kankretnyja sakralnyja pomniki na terytoryi Biełarusi z peŭnymi pahanskimi bahami daśledčyki pakul nie mohuć. Jak tłumačyć Skvarčeŭski, navat kali archieałohija paćviardžaje sakralny charaktar miesca, jana zvyčajna nie daje adkazu na pytańnie, kamu mienavita tam pakłanialisia.

Pakazalny prykład — užo zhadanaje Vierchaŭlanskaje śviacilišča. Archieołahi znajšli ŭ jaho centry słupavuju jamu, tamu jość padstavy mierkavać, što tam niekali stajaŭ idał. Pobač jość jašče adna cikavaja detal: pole za śviaciliščam nazyvajecca Piarunovym.

Adnak Skvarčeŭski pieraścierahaje ad spakusy adrazu źviazać hety pomnik z kultam Piaruna. Nazvu maje pole, a nie sama horka, na jakoj znachodzicca śviacilišča. Tamu śćviardžać, što mienavita tut pakłanialisia Piarunu, nielha.

Bolš za toje, siarod viadomych siońnia sakralnych pomnikaŭ Biełarusi niama takoha, jaki daśledčyki mahli b upeŭniena źviazać z kankretnym bostvam. Ale heta tyčycca najpierš rukatvornych abjektaŭ — śviaciliščaŭ i inšych miescaŭ, stvoranych abo ŭładkavanych čałaviekam. Pobač ź imi isnuje inšaja vialikaja katehoryja śviatyniaŭ — pryrodnyja sakralnyja abjekty, u pryvatnaści, śviatyja kamiani.

Pavodle Skvarčeŭskaha, siońnia ŭ Biełarusi viadoma kala paŭtysiačy sakralnych kamianioŭ. Nie ŭsie jany zachavalisia da našych dzion: častka viadomaja tolki ź piśmovych i etnahrafičnych krynic, inšyja daśledčyki znachodzili padčas ekśpiedycyj, jakija aktyŭna pravodzilisia z 1970— 1980‑ch hadoŭ. Siarod hetych vałunoŭ jość i takija, nazvy jakich niepasredna źviazanyja ź imionami pahanskich bahoŭ. Naprykład, u Sieńnienskim rajonie viadomyja dva vałuny, jakija nazyvajuć Piarun. Kamiani z takoj nazvaj sustrakajucca i ŭ inšych rajonach Biełarusi. Pad Minskam znachodzicca kamień Vołas, jašče adzin kamień z takoj ža nazvaj viadomy ŭ Brasłaŭskim rajonie.

Pavialičyć

Adnak navat imia pahanskaha boha ŭ naźvie kamienia jašče nie aznačaje, što pierad nami śviatynia, jakaja isnavała z dachryścijanskich časoŭ. Skvarčeŭski źviartaje ŭvahu na važnaje dla daśledčykaŭ adroźnieńnie: daloka nie ŭsie tak zvanyja abjekty sakralnaj hieahrafii majuć niepasrednuju histaryčnuju suviaź z kultami staražytnaha pahanstva.

Naprykład, nieviadoma, kali mienavita pačali šanavać adzin z kamianioŭ Piarun u Sieńnienskim rajonie. Heta mahło adbycca jašče ŭ bronzavym vieku, ale z takim ža pośpiecham — tolki ŭ XVIII stahodździ. Nadziejnych źviestak, jakija dazvalali b dakładna datavać uźniknieńnie hetaha kultu, niama.

Bolš za toje, piśmovyja i archiŭnyja krynicy pakazvajuć, što novyja sakralnyja miescy ŭźnikali ŭ roznyja histaryčnyja epochi. Takija pracesy možna nazirać navat u naš čas. Ludzi mohuć pačać ušanoŭvać krynicu, kamień abo dreva, jakija raniej nie mieli nijakaha sakralnaha statusu.

Skvarčeŭski źviazvaje heta z tak zvanym «sakralnym precedentam» — padziejaj, jakaja ŭsprymajecca ludźmi jak niezvyčajnaja, cudoŭnaja prajava boskaha ŭ kankretnym miescy. Mienavita takaja padzieja moža nadać zvyčajnamu pryrodnamu abjektu novy status i pieratvaryć jaho ŭ śviatyniu. I adbycca heta moža ŭ lubuju epochu.

U vyniku ŭźnikaje paradaksalnaja na pieršy pohlad situacyja. Pavodle svajoj sutnaści takaja tradycyja moža być mifałahičnaj i navat pahanskaj pavodle charaktaru, ale heta zusim nie aznačaje, što jana dachryścijanskaja pavodle svajho pachodžańnia. Inšymi słovami, «pahanskaje» ŭ hetym vypadku nie abaviazkova aznačaje «staražytnaje».

@turcentersenno ⚡️⚡️⚡️V sierdcie Vitiebskoj obłasti, v dierievnie Raschodno Sieńnienskoho rajona, chranitsia nastojaŝaja prirodnaja zahadka — kamień-vałun «Pierun». Etot vieličiestviennyj kamień, słovno zastył vo vriemieni, niesiot v siebie siłu i mahiju drievnich lehiend. Jeho mohučaja forma i zahadočnaja istorija privlekajut tiech, kto iŝiet śviaź s prirodoj i naśledijem priedkov. Po priedaniju, imienno zdieś Pierun ubił samoho mohuŝiestviennoho d́javoła, priedvoditiela vsieho niečiestivoho bratstva. Na kamnie možno zamietiť śledy hostiej: braślety, śviečki, statuetki. Zahadočnosť i osobyj anturaž kamniu priedajet zarosšaja mchom dierieviannaja tablička i miesto, hdie kamień nachoditsia. Eto stoit uvidieť svoimi hłazami! #sieńnienŝinaturističieskaja #sienno #belarustravel #putiešiestvije ♬ orihinalnyj zvuk - Tury, maršruty, ekskursii

Dobra heta vidać na prykładzie tych ža kamianioŭ Piarun. Pra adzin z vałunoŭ u Sieńnienskim rajonie zachavalisia źviestki, što kala jaho śviatkavali Kupalle. Na pieršy pohlad takoje spałučeńnie — imia Piaruna, sakralny kamień i kupalskaje śviatkavańnie — moža vyhladać amal pramym śviedčańniem staražytnaha pahanskaha kultu. Ale, jak padkreślivaje Skvarčeŭski, navat heta jašče nie dazvalaje śćviardžać, što kamień šanavali ŭ dachryścijanskuju epochu. Archieałahičnyja raskopki kala jaho mohuć uvohule ničoha nie vyjavić abo dać materyjały tolki poźniaha Siaredniaviečča.

Mienavita tamu daśledčyk krytyčna stavicca da raspaŭsiudžanaj zvyčki aŭtamatyčna nazyvać padobnyja śviatyni pomnikami staražytnaha pahanstva. Pry strohim navukovym padychodzie nieabchodna adroźnivać uzrost kankretnaha sakralnaha miesca ad charaktaru tradycyi, jakaja ź im źviazanaja.

Tamu kamień pad nazvaj Piarun sapraŭdy moža być častkaj mifałahičnaj tradycyi, ale heta jašče nie aznačaje, što kala jaho stajała śviacilišča i ludzi malilisia Piarunu, naprykład, u VII stahodździ. Zrešty, padkreślivaje Skvarčeŭski, paźniejšaje pachodžańnie takoj tradycyi nijak nie robić sam abjekt mienš kaštoŭnym i značnym dla daśledavańnia biełaruskaj mifałohii i narodnaj kultury.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0