Iryna Ramanava: «Stalin prosta pavysiŭ kvotu»

Viarchoŭnaja Rada Ŭkrainy pryznała stalinski hoład 30-ch hadoŭ minułaha stahodździa hienacydam ukrainskaha narodu – naŭmysna zadumanym zabojstvam z metaju vyniščeńnia ŭkrainskaha nasielnictva i źmieny demahrafičnaha balansu ŭ SSSR. Hetaja akaličnaść prymusiła zadumacca, ci było niešta padobnaje ŭ Biełarusi i ci hatovaja našaja kraina pryznać złačynstvam ciažkuju spadčynu SSSR. Pra heta hutarka z historykam Irynaj Ramanavaj, adnym ź niešmatlikich daśledčykaŭ, jakija navažvalisia zajmacca prablemaj hoładu na biełaruskich terytoryjach u savieckija časy.

«Naša Niva»: Spn.Iryna, jak Vy ŭvohule zanialisia vyvučeńniem prablemy biełaruskaha hoładu 1932–1934 h.?

Iryna Ramanava: Padčas pracy ŭ archivie z dakumentami, jakija majuć hryf «Zusim sakretna», mnie traplalisia asobnyja źviestki ab hoładzie 30-ch hadoŭ na Biełarusi. Ale cikavaść da hetaj prablemy ŭźnikła ŭ časie palavych daśledavańniaŭ. Bolšaść vusnych histaryčnych źviestak udałosia sabrać u navukovaj ekspedycyi pa Paleśsiu ŭ traŭni 2003 h. Metaj ekspedycyi było vyvučeńnie biełaruska-ŭkrainskaha pamiežža, a asnoŭnaj bazaj byŭ Mazyr. Kali pajechali pa vioskach, ja niečakana sama dla siabie vyjšła na temu hoładu. Treba adznačyć, što dakumentaŭ ab hoładzie na Mazyrščynie ja nia mieła. Paśla hetaha ja adyšła ad ŭsich inšych ankiet i pačała źbirać infarmacyju tolki pra hoład. Usio pačałosia ź vioski Małyja Aŭciuki, akurat tam i pačuła pra hoład tryccatych. Najbolš uspaminaŭ ja maju pa Mazyrskim, Chojnickim i Kryčaŭskim rajonach, inšyja źviestki byli ŭziatyja z archivaŭ.

«NN»: Ci hoład achapiŭ usie vioski biełaruskaha Paleśsia?

IR: Nie, nia ŭsie. Paralelna hrupa daśledčykaŭ pracavała nad vyvučeńniem biełaruskich palakaŭ. Dyk voś, u ich vioskach (byłych h.zv. šlachieckich zaścienkach) hoładu nie było. Adzinaje, što ŭ takich vioskach zhadvajuć, heta toje, što było ciažka, išli ŭkraincy, ale hoładu nie było.

«NN»: Ci isnujuć jakija-niebudź dakumenty nakont hoładu ŭ inšych rehijonach Biełarusi?

IR: Takija dakumenty sapraŭdy jość, ale jany nadzvyčaj frahmentarnyja, kab skłaści ahulnuju karcinu pa ŭsioj krainie. Mapa tych miaścinaŭ, dzie ludzi haładali ŭ 30-ja, sapraŭdy patrebnaja, ale dla hetaha patrebna rabić specyjalnaje daśledavańnie. Tyja dakumenty, što sustrakajucca ŭ archivach asobaha sektaru CK KPB, to tam bolšaść materyjałaŭ datyčać akurat Paleśsia. Adnak lakalnyja vypadki hoładu fiksavalisia i ŭ bolš paŭnočnych rehijonach Biełarusi, jak, naprykład, u Barysaŭščynie.

«NN»: Čamu vas zakranuła hetaja tema?

IR: Ja nieadnarazova jeździła ŭ navukovyja daśledčyja ekspedycyi. Zvyčajna, kali my zachodzim u viaskovuju chatu, nazyvajemsia, što my historyki ź Miensku i prosim raskazać, jak žyłosia raniej. Pieršaje, što zvyčajna čujem u adkaz: «Była vajna, było strašna...» A ŭ Mazyrskim, Chojnickim rajonach najpierš my čuli: «Byŭ strašny hoład». Hety hoład dla miascovych žycharoŭ navat pieraŭzyšoŭ pa ŭražańniach vajnu! Niahledziačy na toje, što heta ludzi 1920-ch hadoŭ naradžeńnia i mnohija ź ich byli jašče dziećmi, ale ŭražańni byli nastolki mocnyja, što zastalisia da siońnia. Jak adznačyŭ adzin infarmant: «Hety hoład zapomniŭ by i trochletni rabionak».

«NN»: Jakija byli hałoŭnyja pryčyny hetaha strašennaha hoładu?

IR: Niesumnienna, savieckaja ŭłada spryčyniłasia da hetaha hoładu. Choć uradžaj 1932 h. byŭ trochi mienšy, čym zvyčajna, hoład byŭ vyklikany nia hetym. Pryčynaj, chutčej, stała supraciŭleńnie sialan palitycy režymu, jakoje nie spyniałasia, i miery, pryniatyja režymam u adkaz, zaklikanyja raz i nazaŭsiody padavić u sialan usialakuju volu da supracivu. Stalin byŭ upeŭnieny, što sialanie prosta chavajuć pradukty, a miascovym partyjnym upraŭlencam nie chapaje rašučaści ich zabrać. Partyja rezka ŭzmacniła svoj cisk, kab dobra pravučyć sialan: dziaržava prosta pavysiła kvotu dziaržnarychtovak biez uliku realnych patrebaŭ sialan, chacia ŭłady dobra razumieli, što heta moža pahražać hoładam. Tamu hoład 1932–1933 h. u zachodniaj histaryjahrafii (śledam za R.Konkŭestam «Žnivo smutku») atrymaŭ nazvu «teroru hoładam». Heta najvialikšaje złačynstva stahodździa ŭ toj čas pastaralisia ŭtaić ad navakolnaha śvietu i navat ad tych katehoryj nasielnictva SSSR, jakija ad jaho nie paciarpieli. I hoład padziejničaŭ. Jon urešcie prynios partyi pieramohu nad vioskaj. Sialanie nazaŭsiody stracili volu da niepadparadkavańnia savieckaj uładzie.

Navat, kali śledam za niekatorymi historykami zychodzić z taho, što hoład nia byŭ štučna stvorany, to sam fakt, što haładajučym terytoryjam nie akazvałasia nijakaj humanitarnaj dapamohi, havoryć, prynamsi, ab mnohim. Ratavać ludziej vidavočna nichto nie źbiraŭsia. Stvaralisia ž navat admysłovyja kardony, kab ludzi nie zmahli nikudy ŭciačy.

«NN»: Ci pratočvałasia infarmacyja pra hoład na staronki suśvietnaj presy?

IR: Praktyčna ničoha nie było. Asobnyja paviedamleńni rezanansu nia mieli. Ukrainski historyk Jarasłaŭ Hrycak adznačaje, što anhielski dramaturh B.Šoŭ, jahonyja suajčyńniki Sydnej i Beatrys Ŭeb, były premjer-ministar Francyi Eduard Eryjo i inšyja, chto pabyvaŭ va Ŭkrainie ŭ čas hoładu, pa viartańni na Zachad raspaviadali historyi pra zamožnych ukrainskich sialan. Vidavočna, jany nie razumieli taho, što va Ŭkrainie im pakazvali nie sapraŭdnyja sialanskija siadziby, a «paciomkinskija» sioły. Ale sprava nia ŭ tym, što zachodnich intelektuałaŭ padmanuli: šmat ź ich prahnuli być padmanutymi. U čas vialikaj depresii 1929–1933 h., a asabliva paśla prychodu Hitlera da ŭłady ŭ Niamieččynie, jany vykazvali mocnyja prasavieckija sympatyi i adkidvali ŭsialakuju krytyku SSSR jak nacysckuju prapahandu. Byli i takija, chto na zamoŭčvańni hoładu rabiŭ sabie karjeru. Pradstaŭnik New York Times u SSSR Valter Durante viedaŭ, što rabicca va Ŭkrainie. Ale ŭ svaich artykułach jon navat nie ŭzhadaŭ hetaj trahiedyi, nie žadajučy trapić u niałasku da savieckaj ułady.

«NN»: Čym kankretna adroźnivaŭsia hoład 30-ch u Biełarusi i Ŭkrainie?

IR: Najpierš, naturalna, maštabami. Kali ŭ Biełarusi my možam havaryć pra tysiačy achviaraŭ hoładu, to va Ŭkrainie lik pajšoŭ na miljony pamierłych.

Mahli być i lakalnyja asablivaści. Tak, infarmantka z Kryčaŭskaha rajonu ŭpeŭnienaja, što ich vyratavała toje, što pobač była rečka, pa bierahach jakoj rasło šmat miasistaj travy, heta i ŭžyvali ŭ ježu. Inšaja sprava, kali navokał step.

«NN»: Va Ŭkrainie niaredkimi byli vypadki kanibalizmu. Ci było niešta padobnaje ŭ Biełarusi?

IR: Nie, ja nie sustrakała. Adzinaje, što kaleha kazaŭ pra vypadki paślavajennaha kanibalizmu, ale ja z hetym nie sutykałasia, choć admysłova cikaviłasia pra heta ŭ śviedak hoładu.

«NN»: Ludzi, što nie padparadkoŭvalisia kałhasnamu kiraŭnictvu, ryzykavali trapić na vysyłku ŭ Sibir. Ci nie było ŭ ludziej admysłovaha žadańnia być vysłanym, kab uratavacca ad hoładu?

IR: Ludzi jechali bahata kudy. Sprabavali prarvacca navat u Polšču. Jechali i ŭ tuju Sibir, samavolna i samastojna. Ale admysłovaha žadańnia, kab vysłali ŭ Sibir, nie było. Vysyłka – heta zaŭždy šok i strach.

Ludzi nia viedali, što haładajuć navat niedalokija adna ad adnoj vioski, bo ni pa radyjo, ni ŭ hazetach nijakaj infarmacyi nie było. Adzinym srodkam daviedacca pra hoład u inšych rehijonach byli ŭkrainskija chadaki. Ludzi najpierš zhadvajuć, što «prychodzili ŭkraincy, prasili voś choć stolečki chleba, a paśla padali i prosta pad płotam pamirali». Vielmi bahata ŭkraincaŭ prajšło praź Biełaruś.

«NN»: Vy nia ličycie haładamor 30-ch hadoŭ hienacydam ukrainskaha narodu.

IR: Ja nie mahu z hetym pahadzicca. Pa-pieršaje, termin «hienacyd» maje dakładnyja mižnarodna-praŭnyja definicyi. Tak, Hieneralnaja Asambleja AAN 9 śniežnia 1948 h. adznačyła, što pad hienacydam razumiejucca dziejańni, jakija čyniacca z namieram źniščyć, całkam ci častkova, jakuju-niebudź nacyjanalnuju, etničnuju, rasavuju ci relihijnuju hrupu jak takuju. Jak ja ŭžo adznačała, haładamor 1930-ch – heta najpierš vynik vajny ź sialanstvam, a nie z ukraincami.

Toj fakt, što ŭ rešcie rešt vyznačeńnie «hienacyd ukrainskaj nacyi» było zamieniena na «hienacyd ukrainskaha narodu», sutnaści nie mianiaje. Pryznać heta hienacydam ukrainskaha narodu, značyć pryznać, što vyniščeńnia inšych, u tym liku biełarusaŭ, nie było.

Heta trahiedyja. Strašennaje Złačynstva, jakomu niama i nia moža być apraŭdańnia nijakimi «pośpiechami sacyjalizmu» i pieramohami na frantach Ajčynnaj vajny.

Pamiatać pra hoład, biezumoŭna, patrebna. Dzień pamiaci achviaraŭ pavinien być abaviazkova. Heta treba nia tolki ŭkraincam, ale i biełarusam. Kali źjaviŭsia moj artykuł na tut.by, to vielmi pakazalnym było abmierkavańnie na forumie, mnohija ludzi navat nia viedajuć, što ŭ Biełarusi taksama byŭ hoład. Treba havaryć i pra hoład, i pra achviaraŭ stalinskich represijaŭ. Pra heta varta havaryć u kantekście pryznańnia złačynnaj spadčyny savieckaj ułady.

«NN»: Ci mahčyma ŭ Biełarusi padličyć kolkaść achviaraŭ haładamoru 1932–1934 hadoŭ?

IR: Vyznačyć prykładny maštab, kaniečnie, možna. Ale ŭ hetym historykam pavinny dapamahčy demohrafy, jakija majuć svoj instrumentar. Da taho ž ciapier nam dastupny materyjały raniej zasakrečanaha pierapisu 1937 h. Tak, rasiejskija historyki i demohrafy supastaviŭšy materyjały pierapisaŭ 1926 h. i 1937 h., naprykład, padličyli, što pramyja straty nasielnictva pa SSSR u hety pramiežak času skłali 11 miljonaŭ. Na padstavie tych dadzienych, jakija majucca na siońniašni dzień, dumaju, što ličba pamierłych ad hoładu ŭ Biełarusi skłała niekalki tysiač čałaviek.

«NN»: Vy prasłuchali šmat historyj, źviazanych z hoładam u Biełarusi, jakaja ź ich najbolej zapała ŭ dušu?

IR: Mnie ciažej za ŭsio było słuchać, a paźniej pisać historyju, jakuju ja pačuła ŭ vioscy Zahalle Chojnickaha rajonu. Babula raskazvała:

– Jeści nie było čaho. Maci dastała niedzie kavałačak chleba dy dumaje: «Ja sama jaho źjem, bo kali pamru z hoładu, to i dzieci pamruć». Stała la piečki i žuje toj chleb, kab dzieci nia bačyli. Padyšło da jaje małoje: «Mama, ja jeści chaču. Što ty robiš? Jasi?» A jana i kaža: «Nie, synok, nia jem». «A čaho ž, – havoryć dzicia, – u ciabie hałava tady trasiecca?»

«NN»: Ci mahčymaje ŭ Biełarusi pryniaćcie zakanadaŭčaha aktu, jaki asudziŭ by stalinskija złačynstvy?

IR: Ciapier nie, ale ŭ perspektyvie heta niepaźbiežna.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0