У другой палове XX стагоддзя ўрад Чэхаславакіі прыняў беспрэцэдэнтнае рашэнне: цалкам знесці 700‑гадовы каралеўскі горад Мост, каб дабрацца да радовішчаў бурага вугалю пад ім. Замест гістарычнага цэнтра з гатычнымі і рэнесанснымі помнікамі ўлады ўзвялі ўзорны панэльны горад, які павінен быў стаць сімвалам сацыялістычнай мадэрнізацыі, але ў выніку ператварыўся ў зону экалагічнага і сацыяльнага бедства.
Каралеўскі горад на «чорным золаце»
Першыя гістарычныя згадкі пра паселішча на месцы Моста сустракаюцца ў лацінскай хроніцы Казьмы Пражскага XI стагоддзя. Праз багністую мясцовасць праходзіў важны гандлёвы шлях з Прагі ў Саксонію, пракладзены па драўляных мастах, што і дало назву гораду. У ХІІІ стагоддзі ён атрымаў статус каралеўскага горада і шырокія прывілеі ад чэшскіх манархаў, уключаючы замацаванае Пржэмыслам Отакарам II у 1273 годзе права на зняволенне даўжнікоў.
Да сярэдзіны XX стагоддзя Мост уяўляў сабой багаты гістарычны цэнтр, архітэктурная шчыльнасць якога ставіла яго ў адзін шэраг з Чэскім Крумлавам і Кутнай Горай. Вузкія сярэднявечныя вулачкі арганічна перапляталіся з шырокімі бульварамі ХІХ стагоддзя, забудаванымі неарэнесанснымі дамамі так званай «вугальнай буржуазіі».
У горадзе захоўваліся дзясяткі манументальных будынкаў: барочны кляштар мінарытаў, касцёлы Святой Ганны і Святога Вацлава, а таксама ўнікальны гатычны дэканскі касцёл Унебаўзяцця Дзевы Марыі. Гістарычную забудову дапаўнялі тэатр у стылі мадэрн, будынак акруговага суда і мясцовы бровар, заснаваны яшчэ ў 1470 годзе. Да 1930 года насельніцтва Моста налічвала каля 28 тысяч чалавек, робячы яго вельмі заможным і індустрыялізаваным цэнтрам. Вышэй за горад, на аднайменным узгорку, узвышаўся замак Гневін, дакладней, яго рамантычная рэпліка мяжы ХІХ-ХХ стагоддзяў.
Сімвалам росквіту і адначасова пракляццем горада сталі велізарныя паклады бурага вугалю, на якіх ён літаральна стаяў.
З сярэдзіны XIX стагоддзя пачалася імклівая індустрыялізацыя: у 1870 годзе да горада праклалі чыгунку, неўзабаве з'явіліся цукровы і фарфоравы заводы, а таксама сталеліцейнае прадпрыемства.
Вугальныя шахты падступалі ўшчыльную да жылых кварталаў. Наступствы такога суседства далі пра сябе ведаць у 1895 годзе, калі з-за прарыву плывуноў пад зямлю праваліліся некалькі дамоў разам з жыхарамі. Аднак нават гэтая прыродна-тэхнагенная катастрофа не запаволіла эканамічнага росту.
Пасля падпісання Мюнхенскага пагаднення ў 1938 годзе і далучэння Судэцкай вобласці да нацысцкай Германіі Мост ператварыўся ў крытычна важны вузел ваеннай эканомікі Трэцяга Рэйха. Ва ўмовах дэфіцыту нафты мясцовы вугаль стаў стратэгічным рэсурсам. У 1939 годзе Герман Герынг аб'яднаў разрозненыя шахты ў магутную карпарацыю SUBAG (Sudetenländische Bergbau AG) і ініцыяваў будаўніцтва гіганцкага хімічнага завода ў суседнім Залужы. Прадпрыемства, якое спецыялізавалася на перапрацоўцы бурага вугалю ў сінтэтычнае паліва і газ, пачало працаваць у 1942 годзе.
Да 1944 года завод вырабляў больш за 40 тысяч тон бензолу штомесяц, выкарыстоўваючы працу звыш 30 тысяч ваеннапалонных і прымусовых працоўных з усёй Еўропы. Менавіта гэтая стратэгічная інфраструктура ў канцы вайны стала галоўнай мішэнню для амерыканскай бамбардзіровачнай авіяцыі, чые недакладныя ўдары нанеслі сур'ёзныя пашкоджанні і гістарычным кварталам старога горада.
Выгнанне немцаў і новыя жыхары
Да Другой сусветнай вайны Мост (які тады насіў нямецкую назву Брукс — Brüx) быў пераважна нямецкамоўным горадам. Паводле перапісу 1930 года, тут жыло каля 17500 немцаў і толькі 9700 чэхаў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе чэхаславацкі ўрад пачаў маштабную і жорсткую кампанію па этнічнай чыстцы памежных тэрыторый.
Дэпартацыя судэцкіх немцаў з рэгіёна праходзіла ў некалькі хваляў. У маі 1945 года ўзброеныя чэшскія дружыны сілком выгналі цераз мяжу каля 10 тысяч чалавек. У жніўні-верасні, на фоне вострага дэфіцыту жылля для чэшскіх працоўных, горад пакінулі яшчэ 5 тысяч немцаў. З сакавіка па кастрычнік 1946 года арганізавана вывезлі 28 тысяч чалавек.
У выніку з даваенных 60 тысяч немцаў у рэгіёне засталося ледзь 7 тысяч — пераважна высокакваліфікаваных шахцёраў, чыя праца была крытычна неабходнай для эканомікі. Уся іх асабістая маёмасць, дамы і прамысловыя прадпрыемствы былі канфіскаваныя і нацыяналізаваныя новай уладай.
На месца дэпартаваных хлынулі дзясяткі тысяч перасяленцаў: чэхаў, славакаў, а таксама ромаў (цыган), якія масава пакідалі сельскія раёны Славакіі ў пошуках працы на шахтах і бясплатнага пакінутага жылля. Паўночная Багемія ператварылася ў дэмаграфічны кацёл з надзвычай высокай цякучасцю кадраў. Многія прыязджалі выключна дзеля маёмасці і хуткіх заробкаў, пакідаючы рэгіён праз некалькі месяцаў.
Гэтая татальная замена насельніцтва стала ключавым фактарам, які вызначыў далейшы лёс горада. Новыя жыхары не мелі ніякіх гістарычных ці эмацыйных сувязяў з сярэднявечнай архітэктурай Моста. Для іх гэта быў выключна працоўны ландшафт.
Як адзначае ў сваім даследаванні канадскі гісторык Ігл Гласхайм (Eagle Glassheim), у рэгіёне пачала фарміравацца новая, «матэрыялістычная» ідэнтычнасць, арыентаваная на вытворчасць. Камуністычная прапаганда актыўна культывавала гэты светапогляд, называючы мясцовы вугаль «крывёй, што цячэ ў артэрыі індустрыі».
Менавіта адсутнасць гістарычных каранёў і прагматызм дазваляюць зразумець, чаму ў грамадстве не ўзнікла ніякага сур'ёзнага супраціву знішчэнню 700‑гадовага горада.
Дзяржава свядома не ўкладала грошы ў рамонт старых будынкаў, дазваляючы ім прыходзіць у заняпад. У сацыялагічным апытанні 1966 года больш за 80% жыхароў заявілі, што эканамічнае значэнне шахтаў цалкам пераважвае экалагічныя праблемы і страту архітэктуры. А 57% апытаных падкрэслілі, што ні пры якіх абставінах не хацелі б заставацца жыць у старым Мосце.
Занядбаны гістарычны цэнтр без цэнтральнага ацяплення, з агульнымі прыбіральнямі на калідорах і печкамі здаваўся ім змрочным перажыткам мінулага, тады як абяцаныя панэльныя новабудоўлі ўвасаблялі камфорт і сацыялістычны прагрэс.
Як рашыліся на знос цэлага горада
У 1950‑я гады, з надыходам эпохі фарсіраванай індустрыялізацыі, патрэбы чэхаславацкай эканомікі ў энерганосьбітах рэзка ўзраслі. Здабыча бурага вугалю ў паўночначэшскім басейне павялічылася больш чым удвая: з 1950 па 1964 год аб'ёмы дасягнулі 50 мільёнаў тон штогод. Тэхналогіі здабычы змяніліся з падземных на адкрытыя кар'ерныя.
Да 1965 году адкрытыя шахты забяспечвалі ўжо 78% усяго вугалю ў рэгіёне (для параўнання, у 1910 годзе гэты паказчык складаў толькі 15%). Велізарныя экскаватары пачалі літаральна зразаць ландшафт, і неўзабаве кар'еры ўшчыльную наблізіліся да межаў гістарычнага Моста.
Даследчыкі Паўночначэшскіх буравугальных шахтаў (SHD) устанавілі, што пад цэнтрам старога горада залягае магутны вугальны пласт з высокай каларыйнасцю. Аб'ём запасаў ацэньваўся ў больш чым 86 мільёнаў тон (паводле шэрагу дакументаў — да 100 мільёнаў тон), якія знаходзіліся вельмі блізка да паверхні. Акрамя таго, знос горада дазваляў вызваліць прастору для скіду адвалаў з суседняй шахты «Лежакі» (Ležáky), што эканоміла б прадпрыемству гіганцкія транспартныя выдаткі на перавозку грунту.
26 сакавіка 1964 года ўрад Чэхаславакіі прыняў сакрэтную пастанову №180 аб ліквідацыі старой часткі горада і будаўніцтве новага. Эканамічныя разлікі інжынераў SHD былі пераканаўчымі: нават з улікам гіганцкіх выдаткаў на знос тысяч будынкаў, перанос інфраструктуры і ўзвядзенне цалкам новых мікрараёнаў, чысты прыбытак ад продажу выкапанага вугалю павінен быў скласці ад 2,6 да 3 мільярдаў чэхаславацкіх крон.
Каб апраўдаць знішчэнне спадчыны перад грамадствам, улады выкарысталі не толькі эканамічныя, але і сацыяльныя аргументы. Стары горад планамерна даводзіўся да заняпаду і афіцыйна называўся «капіталістычным перажыткам».
Паводле даных гарадской хронікі таго часу, 88,5% будынкаў былі ўзведзеныя да 1900 года. Каля 60% усіх кватэр складаліся толькі з аднаго пакоя або кухні і пакоя, прычым 84% з іх не мелі ўласных ваннаў. Чыноўнікі даводзілі, што мадэрнізацыя і правядзенне каналізацыі ў гістарычныя кварталы абыдзецца значна даражэй, чым будаўніцтва цалкам новага панэльнага горада з выгодамі.
Дадатковым фактарам, які спрасціў задачу ўраду, стала тое, што пасля паваенных канфіскацый нямецкай маёмасці 75% з 1237 будынкаў старога Моста знаходзіліся ў дзяржаўнай уласнасці. Гэта звяло да мінімуму выдаткі на кампенсацыі прыватным асобам.
Фізічная ліквідацыя 700‑гадовага горада пачалася ў 1965 годзе і працягвалася больш за два дзесяцігоддзі. Знос праводзіўся паэтапна з выкарыстаннем цяжкай тэхнікі і кіраваных выбухаў. З 27 тысяч жыхароў Моста больш за 18 тысяч чалавек былі паступова пераселеныя ў новыя панэльныя шматпавярховікі. К 1977 году стары горад пакінулі апошнія жыхары.
Афіцыйна працэс зносу гістарычнай забудовы завяршыўся 1 красавіка 1987 года, пакінуўшы на месцы помнікаў еўрапейскай готыкі і рэнесансу толькі гіганцкі кар’ер.
Як на зносе зараблялі кінематаграфісты
Працяглае і планамернае разбурэнне гістарычнага Моста прыцягнула ўвагу не толькі прамыслоўцаў, але і замежных кінастудый. Горад, які паступова сціраўся з твару зямлі, ператварыўся ў ідэальную, танную і максімальна аўтэнтычную дэкарацыю для ваенных фільмаў. Рэжысёрам не патрабавалася будаваць дарагія муляжы: Мост прапаноўваў рэальныя паўзнішчаныя вуліцы, дамы ў руінах і магчымасць легальна праводзіць кіраваныя выбухі.
Самым вядомым эпізодам гэтага перыяду сталі здымкі галівудскага фільма «Рэмагенскі мост» амерыканскай кампаніі Metro Goldwyn Mayer. У чэрвені 1968 года здымачная група прыбыла ў Мост, выкарыстоўваючы рэальныя планавыя зносы будынкаў для імітацыі бамбардзіровак. Аднак працэс быў раптоўна перапынены ўварваннем войскаў Варшаўскага дагавора 21 жніўня 1968 года, з-за чаго стужку давялося заканчваць у заходненямецкім Гамбургу.
Гэтыя здымкі нечакана сталі інструментам савецкай прапаганды: фатаграфіі рэквізітных амерыканскіх танкаў і зброі з пляцоўкі ў Мосце актыўна тыражаваліся ў савецкай прэсе як доказ прысутнасці рэальных войскаў ЗША ў Чэхаславакіі, што служыла апраўданнем для ўводу савецкага кантынгенту «дзеля абароны краіны».
У 1970‑я і 1980‑я гады руіны горада працягвалі карыстацца попытам. На пачатку 1970‑х тут здымалі амерыканскі фільм «Бойня нумар пяць» паводле рамана Курта Вонэгута. У 1979 годзе горад стаў дэкарацыяй для тэлевізійнай адаптацыі рамана Эрыха Марыі Рэмарка «На заходнім фронце без перамен» (капрадукцыя ЗША і Вялікабрытаніі). Для стварэння траншэй і маштабных баявых сцэн кінастудыі масава прыцягвалі мясцовых жыхароў, работнікаў вугальных шахт і прафесійных піратэхнікаў. Руіны выкарыстала і савецкая кінематаграфія ў маштабнай эпапеі «Бітва за Маскву» (1985).
Прычына, па якой закрыты камуністычны рэжым дазваляў заходнім здымачным групам свабодна працаваць на стратэгічнай тэрыторыі вуглездабычы, палягала выключна ў фінансах. Чэхаславакія мела вострую патрэбу ў цвёрдай валюце (дэвізах). Узамен дзяржава прапаноўвала Галівуду танную кваліфікаваную працоўную сілу, тэхнічную базу і ўнікальныя лакацыі, практычна не ўмешваючыся ў сцэнарыі. Пры гэтым дзейнічала жорсткая цэнзура ў пракаце: калі гатовы фільм не адпавядаў сацыялістычнай ідэалогіі, як гэта адбылося з «Бойняй нумар пяць», яго проста забаранялі паказваць у кінатэатрах Чэхаславакіі.
Сацыялістычная ўтопія і цыганскае пытанне
Паралельна са знішчэннем старога Моста за некалькі кіламетраў ад яго ўзводзіўся цалкам новы горад. Яго праектаванне грунтавалася на мадэрнісцкіх прынцыпах эфектыўнасці і строгага функцыянальнага раянавання, якія нагадвалі канцэпцыю «Прамяністага горада» Ле Карбюзье. Новы Мост быў выразна падзелены на жылыя, транспартныя, адміністрацыйныя, забаўляльныя, спартыўныя і прамысловыя зоны. Замест шчыльнай гістарычнай забудовы з'явіліся шырокія праспекты і тыпавыя панэльныя шматпавярховікі, абсталяваныя цэнтральным ацяпленнем і вадаправодам, акружаныя вялікімі зялёнымі масівамі.
Для камуністычнага кіраўніцтва горад павінен быў стаць вітрынай сацыялістычнай мадэрнізацыі, якая прыйшла на змену «капіталістычнаму перажытку».
Маштабны пераезд даў уладам магчымасць паспрабаваць вырашыць яшчэ адну ідэалагічную задачу — так званае цыганскае пытанне. У першае пасляваеннае дзесяцігоддзе тысячы ромаў (цыган) пераехалі з сельскіх раёнаў Славакіі ў Паўночную Багемію ў пошуках працы на шахтах і таннага жылля. Многія з іх аселі ў старым Мосце. Да сярэдзіны 1970‑х гадоў, калі большасць чэшскага насельніцтва ўжо пераехала ў новыя кватэры, гістарычны цэнтр, што чакаў зносу, фактычна ператварыўся ў ромскае гета. З 1552 ромаў, якія заставаліся там у 1971 годзе, звыш 83% улады адносілі да самай складанай катэгорыі — беспрацоўных і дрэнна адаптаваных да грамадскіх норм.
Камуністычныя чыноўнікі разглядалі лад жыцця ромаў як спадчыну капіталістычнай адсталасці, звязваючы яго з дрэннай гігіенай, непісьменнасцю і адсутнасцю працоўнай дысцыпліны. Першапачаткова ўрад спрабаваў прымяніць палітыку «рассейвання» (дысперсіі), спадзеючыся асіміляваць ромскія сем'і шляхам іх ізаляванага рассялення сярод чэшскага насельніцтва ў Новым Мосце. Аднак эксперымент праваліўся: да 1971 года ўдалося інтэграваць толькі 12 сем'яў, што выклікала супраціўленне як з боку саміх ромаў, так і з боку іх новых суседзяў.
Сутыкнуўшыся з правалам інтэграцыі і неабходнасцю канчатковага зносу старога горада, улады змянілі стратэгію. Было прынята рашэнне пабудаваць асобны мікрараён Ханаў (Chanov) на ўскраіне, спецыяльна для перасяленцаў-ромаў са старога Моста. Збудаваны ў 1976—1979 гадах, комплекс складаўся з сучасных панэльных дамоў.
Ідэолагі верылі, што само перамяшчэнне ў сучаснае жыллё павінна было аўтаматычна змяніць сістэму каштоўнасцей жыхароў і канчаткова ліквідаваць цыганскую праблему.
Аднак сацыяльная інжынерыя пацярпела поўны крах. Сучасныя панэльныя будынкі Ханава вельмі хутка прыйшлі ў заняпад і патрабавалі капітальнага рамонту ўжо ў наступным дзесяцігоддзі. Сам раён ператварыўся ў маргіналізаваны анклаў-гета з высокім узроўнем беспрацоўя і сацыяльных праблем, якое працягвае існаваць і дагэтуль.
Выратаванне касцёла
Адзіным значным гістарычным будынкам, які ўлады вырашылі захаваць, стаў познегатычны касцёл Унебаўзяцца Дзевы Марыі, узведзены ў 1517—1550 гадах.
Аперацыя па яго выратаванні ўвайшла ў гісторыю сусветнай інжынерыі: з 30 верасня па 27 кастрычніка 1975 года манументальны будынак вагой 10 тысяч тон быў акуратна перасунуты па спецыяльна сканструяваных рэйках на 841 метр ад вугальнага кар'ера.
І нават гэтае выратаванне сярэднявечнага храма камуністычны рэжым здолеў выкарыстаць як інструмент прапаганды, дэманструючы свету тэхналагічную перавагу сацыялістычнай інжынерыі. Сёння касцёл самотна стаіць побач з Новым Мостам як сюррэалістычны помнік знішчанаму гораду.
Экалагічны калапс
Бязлітасная індустрыялізацыя і пашырэнне адкрытых шахтаў мелі катастрафічныя экалагічныя наступствы. Паўночначэшскі басейн ператварыўся ў адну з самых забруджаных зон Еўропы. Выкіды дыяксіду серы і попелу з цеплаэлектрастанцый і хімічных заводаў правакавалі кіслотныя дажджы, якія масава знішчалі лясы ў суседніх Крушных гарах.
У 1980‑я гады рэгіён рэгулярна накрываў таксічны смог. Падчас асабліва моцнай інверсіі 1982 года бачнасць упала практычна да нуля, шпіталі перапоўніліся пацыентамі з рэспіраторнымі захворваннямі, а дзяцей даводзілася спешна вывазіць у горы дзеля чыстага паветра.
Улады Чэхаславакіі ўсведамлялі маштаб экалагічнага бедства, аднак працягвалі ахвяраваць здароўем грамадзян дзеля выканання планаў па вытворчасці энерганосьбітаў. У выніку працягласць жыцця ў рэгіёне ўпала на 3—5 гадоў у параўнанні з сярэднімі паказчыкамі па краіне.
Знос гістарычнай забудовы афіцыйна завяршыўся 1 красавіка 1987 года. З тэрыторыі старога горада дзяржава выкачала звыш 89 мільёнаў тон бурага вугалю (каля 89% ад разведаных запасаў), пасля чаго на мяжы 1990‑х гадоў здабыча ў гэтым сектары была спыненая. На месцы каралеўскага горада застаўся гіганцкі прамысловы кар’ер.
У пачатку XXI стагоддзя пачалася маштабная рэкультывацыя тэрыторыі. Да 2014 года былую шахту цалкам затапілі, стварыўшы возера Мост плошчай 311 гектараў — другое па велічыні штучнае возера ў Чэхіі. Цяпер гэтая зона выкарыстоўваецца для адпачынку, водных відаў спорту і правядзення культурных мерапрыемстваў, а над ёй, як і стагоддзі таму, узвышаецца замак Гневін.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬЦяпер чытаюць
Што вядома пра віцебчука, якога вінавацяць у спробе падрыву самалёта ў Германіі16
Каментары