Беларускія абрады, арнаменты і беларуская мова паўсюль. Як нашчадак перасяленцаў зрабіў сяло каля Байкала зноў беларускім, і чаму гэта можа хутка скончыцца
У глыбокай сібірскай тайзе, дзе да бліжэйшага буйнога горада ехаць некалькі гадзін, на драўляных дамах вісяць шыльды з чырвоным беларускім арнаментам, надпісы на білбордах і будынках выкананы па-беларуску, а мясцовае кіраўніцтва ладзіць традыцыйныя беларускія абрады. Гэта не дэкарацыя для фільма, а рэальнасць аднаго сібірскага сяла, якое трымаецца выключна на ўпартасці аднаго нашчадка беларускіх перасяленцаў, які свядома бароніць свае карані.
Расійскае выданне «Поток» апублікавала вялікі рэпартаж пра 44‑гадовага Віктара Сінкевіча, кіраўніка сібірскай вёскі Тургенеўка ў Іркуцкай вобласці.
Сібірская беларушчына
Гэтае паселішча ў 1909 годзе заснавалі беларускія перасяленцы, якія рушылі на ўсход падчас сталыпінскіх рэформаў. Сёння Сінкевіч — апошні выбарны кіраўнік вёскі, паколькі расійская рэформа мясцовага самакіравання хутка ліквідуе гэтую пасаду.
Аднак самы цікавы пласт гэтай гісторыі — тое, як мясцовы чыноўнік ператварыў дэпрэсіўную тэрыторыю ў сапраўдны культурны аазіс, дзе беларуская ідэнтычнасць не проста выжывае, а канструюецца нанова.
Працоўнае месца Віктара Сінкевіча абсталяванае не ў класічным кабінеце з расійскім сцягам, а ў мадэльнай бібліятэцы. Сярод паліц з коміксамі і энцыклапедыямі асобны стэлаж цалкам адведзены пад кнігі на беларускай мове. Нават расліны тут стаяць у вазонах, аздобленых беларускім нацыянальным арнаментам. Такі ж чырвона-белы ўзор упрыгожвае нумары на ўсіх дамах уздоўж галоўных вуліц Тургенеўкі.
Сам кіраўнік у вольны час зачытваецца беларускамоўнай літаратурай, хоць і прызнаецца, што робіць гэта са слоўнікам. Больш за тое, у Сінкевіча прыхаваная цэлая скрыня выданняў па-беларуску, якую ён плануе распакаваць толькі тады, калі ягоныя кіраўнічыя паўнамоцтвы канчаткова скончацца.
Ягоная прынцыповая пазіцыя праяўляецца і ў інстытуцыянальных кроках: у 2022 годзе, пераабіраючыся на другі тэрмін як самавылучэнец, ён афіцыйна зарэгістраваў грамадскую арганізацыю «Беларусы Баяндаеўскага раёна».
Акрамя таго, дзякуючы ягоным намаганням, Тургенеўка стала першай сельскай тэрыторыяй у рэгіёне, якая заключыла пагадненне аб пабрацімстве з замежным паселішчам — беларускім аграгарадком Моталь Брэсцкай вобласці, адкуль у Сібір перыядычна прыязджаюць госці.
Беларуская аўтэнтыка супраць бюракратыі
Беларуская культура ў вёсцы прысутнічае не толькі ў выглядзе артэфактаў, яна жывая. Вясной у Тургенеўцы традыцыйна праводзяць традыцыйнае беларускае «гуканне вясны». У цэнтры вёскі ставяць штучную бярозу, упрыгожаную папяровымі гірляндамі і спечанымі птушкамі-жаваранкамі.
Жонка Віктара, Наталля, апранае доўгую клятчастую спадніцу і вядзе карагод-«маразулю», у якім удзельнічаюць не толькі этнічныя беларусы, але і мясцовыя бураты.
Абраднасць вытрымліваецца з дакладнасцю этнографаў. На свяце старшакласніца закопвае ў снег гліняны гаршчок з ячнай кашай. Потым паляць невялікую ляльку-снягурку. Згодна з беларускімі павер'ямі, якія тлумачыць аднавяскоўцам Наталля, у гэты агонь трэба кідаць старыя рэчы, каб пазбавіцца ад усяго кепскага з мінулага года.
Сярэдні сын кіраўніка, дзесяцікласнік Алег, які надзявае вышыванку пад чорную байку з кіберпанкаўскім чэрапам, дапамагае распаліць вогнішча, якое дзеці каментуюць захопленым крыкам: «Усё згарэла, адна каса засталася!». Завяршаецца ўсё супольным смажаннем яечні на вогнішчы, прычым неўтаймаваныя дзеці выпіваюць сырыя яйкі проста са шкарлупіны.
Захаванне гістарычнай праўды для Сінкевіча — пытанне прынцыпу, што часам прыводзіць да канфліктаў з раённымі ўладамі.
Калі ў этнаграфічны музей суседняга раённага цэнтра Баяндай перавезлі арыгінальную беларускую хату, Віктар быў абураны тым, што музейшчыкі пабялілі яе знутры. Ён наўпрост выгаварыў дырэктару, што беларусы ніколі не бялілі дамы з сярэдзіны.
Аднак мэр раёна, этнічны бурат у некалькіх пакаленнях, настаяў на сваім, бо ў яго было ўласнае «бачанне» таго, як павінна выглядаць беларуская хата.
Канфлікт ідэнтычнасцяў
Мясцовы этнаграфічны музей у самой Тургенеўцы — яшчэ адзін цэнтр захавання памяці. На ўваходзе там вісіць спіс першых беларускіх перасяленцаў з 55 чалавек, сярод якіх пазначаная толькі адна жанчына. Былыя школьнікі на выпускны традыцыйна дораць музею прадметы хатняга сялянскага побыту.
У экспазіцыі гарманічна суіснуюць драўляны ложак пачатку ХХ стагоддзя, які прывезлі ў разабраным выглядзе непасрэдна з Беларусі, ткацкі станок (кросны) і вышыты крыжыкам партрэт Леніна.
Пры гэтым Сінкевіч не мае ілюзій наконт татальнай беларусізацыі насельніцтва. Ён адкрыта прызнае, што беларускую культуру ў вёсцы ён з паплечнікамі шмат у чым «актыўна насаджвае». Калі ягоны сын Алег упэўнена лічыць сябе беларусам, то звычайны сямікласнік, які сячэ дровы ў суседнім двары, прызнаецца журналістам, што беларусам сябе не адчувае і на святы не ходзіць.
Як заўважае сам Віктар, калі адміністрацыя перастане рабіць святы, неба на зямлю не ўпадзе, бо большасці людзей гэта проста не трэба, яны аддаюць перавагу больш звыклай расійскай Масленіцы.
Але для Віктара гэта пытанне ўласнай місіі. Ягоны прадзед калісьці высякаў тут тайгу, каб пабудаваць вёску, і цяпер апошні кіраўнік Тургенеўкі стаіць перад выбарам.
Калі ягоная пасада будзе канчаткова ліквідаваная дзяржаўнай машынай, яму застанецца альбо разводзіць курэй і змагацца з ветракамі, альбо прыняць прапанову сваіх беларускіх пабрацімаў.
Яны ўжо даўно клічуць яго пераехаць у Моталь, абяцаючы службовую кватэру, газ і гарачую ваду — усё тое, чаго ён так і не змог выбіць для свайго сібірскага беларускага вострава.
Беларуская нацыянальная культура здольная квітнець нават у ледзяной тайзе, але толькі датуль, пакуль там ёсць сапраўдны гаспадар, якому дзяржава не замінае.
Музыка Цім Суладзэ: Розніца 30 гадоў — тое, што адпавядае маім уяўленням пра адносіны41
Каментары