«Я ў калоніі быў больш вольны». Былы палітвязень Тамаз Піпія расказаў пра 6 гадоў за кратамі і новую паранаідальную беларускую рэальнасць

Праз месяц пасля вызвалення Тамаз Піпія даў вялікае інтэрв'ю праваабарончаму цэнтру «Вясна». У размове былы палітвязень падрабязна расказаў пра свой шлях ад арышту ў верасні 2020 года да эміграцыі ў маі 2026-га. Ён падзяліўся інфармацыяй пра метады працы спецслужбаў у СІЗА, ролю падкантрольных адміністрацыі даносчыкаў у калоніях і складанасці адаптацыі да жыцця ў бяспецы, але далёка ад Радзімы.

«Пачуццё адзіноты ўзнікае ў любым выпадку, калі ты знаходзішся за мяжой, — кажа Тамаз. — Я хачу пахадзіць па сваіх, знаёмых вуліцах, убачыць родныя мясціны, якіх мне цяпер так не стае. Я ведаю, што гэта пачуццё тугі будзе толькі ўзмацняцца з часам. Мы мусім нешта рабіць, каб змяніць сітуацыю і мець магчымасць вярнуцца дадому».

Гісторыя зняволення Тамаза пачалася ў верасні 2020 года, калі ён, фанат футбольнага клуба «МТЗ-РІПА», быў затрыманы ў Гродне. Яго абвінавацілі ў арганізацыі масавых беспарадкаў пасля таемнай інаўгурацыі Аляксандра Лукашэнкі. Разам з ім пад каток рэпрэсій трапіў і яго брат Цімур, таксама прызнаны палітвязнем (выйшаў на волю). Тамаз прайшоў праз суды і прысуды, якія ў выніку склалі больш за шэсць гадоў пазбаўлення волі.

Спецслужбы, прапаганда і Васкрасенскі

Першыя этапы зняволення Тамаз правёў у СІЗА, дзе сутыкнуўся з пільнай увагай спецслужбаў. Ён успамінае, як яго пераводзілі з Мінска ў Жодзіна і назад, ствараючы атмасферу пастаяннага напружання. У Жодзіне да яго штодня прыязджалі супрацоўнікі ГУБАЗіК і КДБ, якія, здавалася, спаборнічалі адзін з адным за вынікі.

«Забаўна, што яны цікавіліся, што трэба іншаму ведамству, — усміхаецца Тамаз. — У выніку мяне вярнулі на «Валадарку», бо Жодзіна было занадта затратным для іх лагістыкі. Там я правёў агулам каля 13 месяцаў да самага этапу ў калонію. Гэты час быў насычаны нявызначанасцю і пастаяннымі допытамі».

«Пачуццё віны толькі перад людзьмі, што знаходзяцца ў зале». Абвінавачаныя ў масавых беспарадках выступілі з апошнім словам у судзе.

На пачатку 2021 года ў многіх зняволеных яшчэ заставалася слабая надзея на палітычны кампраміс або амністыю. Тамаз уважліва сачыў за навінамі і бачыў, як эканамічныя санкцыі пачынаюць ціснуць на рэжым.

«У глыбіні душы я спадзяваўся на прасвет, думаў, што Лукашэнка пойдзе на кампраміс праз санкцыі, — успамінае Тамаз. — Але пасля самалёта з Пратасевічам стала зразумела, што будзе толькі горш. У той момант я канчаткова ўсвядоміў, што сядзець прыйдзецца ўвесь тэрмін. Паралельна пачалі прыходзіць лісты ад Васкрасенскага з прапановамі пра памілаванне».

Прапаганда тады актыўна выкарыстоўвала імёны палітвязняў, заяўляючы пра іх гатоўнасць супрацоўнічаць з уладай. Тамаз успамінае:

«Па радыё я пачуў сваё прозвішча і паведамленне, быццам я пагадзіўся на ўмовы Васкрасенскага. Мы бачылі гэтыя рэпартажы па БТ, дзе публікавалі хлусню, нібыта мы масава пішам лісты аб памілаванні. Пераважная большасць з нас ніякіх адказаў на гэтыя заклікі не давала».

Унутраныя франты калоніі

Перавод у папраўчую калонію №1 у Наваполацку стаў пачаткам новага, больш жорсткага этапу. Там Тамаз сутыкнуўся з начальнікам Пальчыкам. Рэжым утрымання быў строгім, любыя парушэнні правіл вялі да спагнанняў і ШІЗА.

«Спачатку ціск быў вельмі жорсткім, начальнік здаваўся беспрынцыповым прыхільнікам рэжыму, — успамінае Тамаз. — Але пазней з ім можна было пайсці на кампраміс, ён нават пераносіў мне спатканні праз хваробу маці (мама Тамаза памерла ад анкалогіі падчас яго зняволення. — НН). Калі ты пераступаў нейкія абмежаванні, цябе каралі ізалятарам, і гэта была норма жыцця. Але мы ўсё адно стараліся абыходзіць гэтыя законы — напрыклад, працягвалі дапамагаць іншым зняволеным».

Паводле ўспамінаў Тамаза, адной з самых небяспечных катэгорый людзей у калоніі апынуліся так званыя «актывісты». Гэта зняволеныя, якія адкрыта супрацоўнічалі з адміністрацыяй, фіксуючы кожны крок сваіх сукамернікаў.

«Яны вялі запісы, фіксавалі, з кім ты пагаварыў і што сказаў, літаральна кожны твой крок, — кажа Тамаз. — Міліцыя на нешта рэагавала, на нешта, але гэтая плеяда грамадзян была ў кожным атрадзе. Мы ведалі іх усіх у твар, схаваць факт такога супрацоўніцтва ўнутры сістэмы было немагчыма».

Да 2024 года ўзровень гвалту ў калоніі з боку адміністрацыі і актывістаў значна вырас. Палітвязні пачалі адказваць на ціск, калі тыя заходзілі занадта далёка.

«Міліцыя часам нават прасіла не чапаць пэўных людзей, што выклікала яшчэ большую агрэсію на іх адрас, — успамінае Тамаз. — Урэшце гэта прывяло да невялікага бунту праз тое, што адміністрацыя сама грэбавала правіламі, якія нам навязала».

Адміністрацыя калоніі выкарыстоўвала «нізкі сацыяльны статус» як інструмент ціску на палітычных. Тамаз успамінае выпадкі, калі зняволеных спрабавалі перавесці ў гэтую катэгорыю праз пагрозы і маніпуляцыі з боку іншых асуджаных. Самі супрацоўнікі афіцыйна на такое не ішлі, баючыся агалоскі, але актыўна выкарыстоўвалі «інструментар» з ліку падкантрольных зэкаў. Гэта быў спосаб маральнага знішчэння чалавека, што прымушала яго падпісваць любыя паперы.

Нягледзячы на агульнае ўзмацненне жорсткасці, Тамаз адзначае, што да некаторых палітвязняў адміністрацыя ставілася з асцярогай. Да яго асабіста фізічная сіла не ўжывалася, хоць маральны ціск быў пастаянным. Улада баялася залішняга рэзанансу ў выпадках з медыйнымі асобамі або тымі, хто паводзіў сябе падкрэслена годна.

«Маглі збіць кагосьці з «нізкага соцыума» за пачварныя паводзіны, але палітычных імкнуліся не чапаць рукамі, — кажа Тамаз. — Большасць з нас выходзілі не як злосныя парушальнікі, нам нават дазвалялі атаварвацца ў краме. Гэта было дзіўнае спалучэнне жорсткіх правіл і выбарчай асцярожнасці з боку адміністрацыі. Маральны ціск аказвалі праз затрымку лістоў і абмежаванне сувязяў з роднымі. Прыязджае чалавек на спатканне, а яму проста адмаўляюць, літаральна перад дзвярыма. Нам забаранялі наведваць спартовы гарадок ці вучыць замежныя мовы, хоць іншым гэта было можна. Нават часопісы пра моду мне нельга было выпісваць, а звычайнаму зняволенаму — дазвалялася».

«Узорныя» паводзіны ў калоніі

Стаўленне да працы ў калоніі стала яшчэ адной лініяй фронту для палітычных зняволеных. Тамаз прынцыпова адмовіўся працаваць на рэжым, лічачы гэта ненармальнай з'явай ва ўмовах несправядлівага зняволення. Ён знаходзіў спосабы ўхіляцца ад працоўнай павіннасці, не ўступаючы ў адкрытыя канфлікты, але і не выяўляў «самааддачы». Па словах Тамаза, праблема перавыканання нормы была вострай. У выніку адміністрацыя падвышала нормы для ўсяго атрада, што злавала астатніх зняволеных і стварала канфлікты. Тамаз з горыччу адзначае, што такія паводзіны кідалі цень на ўвесь пратэсны рух унутры турмы:

«Былі хлопцы, якія рабілі ў чатыры разы больш за норму, бо да жаху баяліся ШІЗА. Праз іх адміністрацыя падымала планку для ўсіх, і гэта шкодзіла не толькі палітычным, але і звычайным асуджаным. Атрымлівалася, што адзін чалавек робіць звышплан, а я раблю палову, і да мяне ўзнікаюць пытанні. Гэта стварала непатрэбную барацьбу паміж тымі, хто проста выконваў патрабаванні, і тымі, хто спрабаваў манеўраваць».

Выпадкі прамой здрады таксама мелі месца: некаторыя зняволеныя пісалі даносы, не хаваючы гэтага. Тамаз успамінае «беспрэцэдэнтны выпадак», калі адзін з палітвязняў адправіў чацвярых людзей у ШІЗА.

«Гэты чалавек цяпер у Польшчы, — кажа палітвязень. — А тады ён напісаў начальніку Пальчыку запіску, што мы падаем кепскі прыклад астатнім. Праз ягоны данос чацвёра палітвязняў адразу з'ехалі ў ШІЗА на доўгія тэрміны. Ён лічыў, што робіць правільна, а я ўпэўнены, што мы мусілі паказваць прыклад стойкасці. Такія людзі шкодзілі нам, пазбаўляючы нас спатканняў і сувязі з роднымі сваімі паперамі. Але мы хацелі, каб унутры сістэмы бачылі: многія з нас маюць выразную пазіцыю, а не проста выпадковыя мінакі».

Інфармацыйны вакуум у калоніі спрабавалі запоўніць кнігамі, бібліятэка была на здзіўленне багатай. Тамаз чытаў філасофію, гісторыю і мастацкую літаратуру, знаходзячы ў гэтым спосаб захаваць розум. Асабліва важнай была наяўнасць кніг на беларускай мове і твораў нацыянальных класікаў. Гэта дапамагала адчуваць сувязь з радзімай, якой спрабавалі пазбавіць за кратамі. Тамаз сумна заўважае, што час з кнігамі быў адзінай карысцю, якую ён змог атрымаць са свайго зняволення.

Галасы звонку і сястра-гераіня

Тамаз успамінае, што рэжым усімі сіламі спрабаваў пераканаць зняволеных, што пра іх забыліся, што яны «адкіды». Але кожная паштоўка або пара слоў падтрымкі ад старонніх людзей давалі каласальны прыліў душэўных сіл.

«Лісты — гэта самае важнае для зняволенага, яны руйнуюць ілюзію таго, што ўсім на цябе напляваць, — кажа ён. — Задача рэжыму ў тым, каб стварыць унутры нас адчуванне, быццам мы адны і нікому не патрэбныя. Калі ты бачыш ліст, ты атрымліваеш велізарны зарад сіл, успамінаеш сяброў і разумееш, што барацьба працягваецца. У Жодзіне лісты ад незнаёмых людзей прыходзілі часта, і гэта было вельмі важна для падтрымання духу».

Асаблівую ролю ў лёсе Тамаза адыграла яго сястра Луіза, якая стала яго галоўнай абаронцай на волі. Калі пачаўся пераслед, ёй было толькі 18 гадоў, але яна праявіла неверагодную смеласць, не пабаяўшыся гаварыць публічна. Яна давала інтэрв'ю, пісала звароты і змагалася за брата, нягледзячы на пастаянныя папярэджанні ад спецслужбаў. Для Тамаза яна стала сапраўднай гераіняй, чый унёсак у яго вызваленне немагчыма пераацаніць.

«Я б не вытрымаў там без яе падтрымкі, — усміхаецца ён. — Луізе прыйшлося вельмі хутка пасталець за гэты год, набрацца жыццёвага досведу ў такіх цяжкіх умовах. Яна не баялася гаварыць, нават калі ў Беларусі ёй наўпрост пагражалі і папярэджвалі, каб яна замаўчала. Як толькі яе папярэджвалі, яна пачынала гаварыць яшчэ гучней, абараняючы мяне ўсімі сіламі. Мяне маглі паклікаць і проста паставіць перад фактам: «Вось твая сястра зноў дала інтэрв'ю». Яны выкарыстоўвалі гэта як фактар ціску, паказваючы, што ведаюць пра кожны яе крок. Але пры гэтым мне ні разу нічога не зрабілі за яе словы, хоць абставіны былі вельмі напружанымі. Сярод сілавікоў таксама былі розныя людзі, некаторыя з іх разумелі, за што яна змагаецца».

Павялічыць

Тамаз падкрэслівае, што дапамога сваякам палітвязняў мусіць быць арганізаванай і асцярожнай. Ён перасцерагае ад выкарыстання небяспечных каналаў сувязі, якія могуць прывесці да новых арыштаў. Матэрыяльная падтрымка вельмі важная, бо без яе выжыванне ў калоніі становіцца ў дзясяткі разоў складанейшым. Але рабіць гэта трэба з розумам, выкарыстоўваючы міжнародныя механізмы, каб не падстаўляць тых, хто застаецца ўнутры краіны.

«Многія зняволеныя банальна не маюць сродкаў на выжыванне ў тых рэаліях, у некаторых нават няма блізкіх, гатовых дапамагчы, — кажа Тамаз. — Калі ты не забяспечаны матэрыяльна ў калоніі, усё ўскладняецца ў дзесяціразовым памеры. Чалавек, які хоча дапамагчы, павінен рабіць гэта без лішняга пафасу і публічнасці, каб не нашкодзіць».

Нават ва ўмовах строгага рэжыму Тамаз не хаваў сваёй падтрымкі Украіны пасля пачатку поўнамаштабнай вайны. Нягледзячы на негалосную забарону, ён адкрыта выказваў сваю незадаволенасць ваеннымі дзеяннямі.

«У 2023 годзе я даведаўся, што ў дом маёй сяброўкі ва Украіне трапіла ракета, і я не мог пра гэта маўчаць, — успамінае Тамаз. — Мяне выклікалі пару разоў, але я мог аргументавана растлумачыць сваю пазіцыю і незадаволенасць тым, што адбываецца. Я аб'ектыўна выказваў пратэст супраць вайны ў блізкай мне краіне, дзе я сам правёў нямала часу. У Мазыры вярхушка адміністрацыі была больш ці менш адэкватнай і глядзела на гэта скрозь пальцы».

Іншая Беларусь і шлях наперад

Выйшаўшы на волю ў траўні 2026 года, Тамаз правёў у Беларусі ўсяго тры дні, перад тым як пакінуць краіну. Гэтых некалькіх дзён хапіла, каб адчуць, наколькі моцна змянілася грамадства за час яго адсутнасці.

«Розніца паміж той Беларуссю, дзе я сядаў, і цяперашняй, кінулася ў вочы адразу — узровень прапаганды зашкальвае, — кажа Тамаз. — Усюды вісяць чырвона-зялёныя сцягі, іх стала ненатуральна шмат, літаральна на кожным кроку. З'явілася велізарная колькасць камер, якіх раней не было, горад стаў празрыстым для спецслужбаў. Настрой у грамадстве, здаецца, адкаціўся ў перыяд 2012 ці 2015 года, калі рэха мінулых пратэстаў ужо заціхла».

Павялічыць

Узровень запалоханасці насельніцтва ўразіў былога палітвязня больш за ўсё. Гэты стан параноі кантраставаў з тым, што Тамаз адчуваў нават у калоніі, дзе ён мог гаварыць больш адкрыта.

«Людзі баяцца песень у сваіх аўтамабілях, калі яны могуць быць успрынятыя як пратэсныя, — кажа Тамаз. — Я разумеў, што ў калоніі быў больш вольны ў плане выказванняў і дзеянняў, бо мне ўжо няма чаго страчваць. На волі ж людзі адразу выдаляюць перапіскі, як толькі ты з імі звязваешся, гэта выглядае вельмі страшна. Параноя не пакідала і мяне самога, нават калі я ўжо пераехаў праз мяжу».

Тамаз адзначае, што расійскі ўплыў стаў значна больш адчувальным у паўсядзённым жыцці беларусаў. Крамы запоўніліся няякаснай расійскай прадукцыяй, а інфармацыйная прастора — іх парадкам дня.

«Эканамічныя санкцыі ўплываюць на грамадства, прымушаючы людзей купляць танную расійскую прадукцыю, — упэўнены Тамаз. — Крамы засеяны расійскімі таварамі, людзі вымушаныя ў гэтым жыць. Рэжым робіць што яму хочацца, нягледзячы на сотні пакетаў санкцый, а дылеры ўсё адно прысутнічаюць на рынку. Грамадства трапіла ў вакуум, і я не бачу ў гэтым становішчы хуткага выйсця».

Цяпер Тамаз не хоча проста «адхрысціцца» ад беларускага парадку дня і жыць сваім жыццём. Ён адчувае адказнасць перад тымі, хто ўсё яшчэ застаецца ў турмах, і хоча дапамагаць людзям з'язджаць з краіны.

«Я хачу дапамагаць тым, хто хоча міграваць, асабліва моладзі, у якой няма магчымасці з'ехаць самастойна, — кажа ён. — Нам трэба паказваць тым васьмі мільёнам, якія засталіся ў Беларусі, што нам не ўсё адно. Важна дапамагаць людзям вырывацца з тых рэалій, даваць ім адукацыю і працоўныя месцы тут, за мяжой. Не ва ўсіх ёсць нават фінансавая магчымасць з'ехаць, і мы павінны стаць для іх апірышчам».

Тамаз адзначае: важна не даць агентам КДБ і актывістам калоній карыстацца выгодамі дэмакратычнага грамадства:

«Грамадства павінна разбірацца ў нюансах: хто як сядзеў і хто як уплываў на сітуацыю ўнутры калоній. Нельга даваць прытулак і данаты тым, хто ўчора супрацоўнічаў з КДБ, а сёння кажа, што ўсвядоміў памылкі. Мы не павінны забываць, што рабілі гэтыя людзі, дакладна гэтак жа, як не забываем злачынствы самога рэжыму».

Напрыканцы гутаркі з праваабаронцамі Тамаз зноў вяртаецца да тэмы дома, па якім ён не перастане сумаваць. Жыццё ў Літве ці Польшчы для яго — толькі часовае выгнанне, а не новая радзіма. Ён верыць, што сітуацыя зменіцца, і ён зможа прайсціся па вуліцах Мінска без страху быць пазнаным «ціхарамі».

«Я ўдзячны за дапамогу Літве і Польшчы, але мы тут чужыя, у нас ёсць свая, выдатная краіна, — упэўнены Тамаз. — Я буду заўсёды жадаць вярнуцца дадому і сумаваць па Беларусі, гэта пачуццё нікуды не дзенецца. Мы мусім працягваць нешта рабіць, выкарыстоўваючы ўсе рычагі, каб дапамагчы тым, хто яшчэ за кратамі. Толькі так мы зможам дамагчыся справядлівасці ды калі-небудзь сапраўды вярнуцца дадому».

• 25
• 0
• 0
• 2
• 1
• 7
• 0
• 3