Hety partret viedajuć usie. Pa im apisvali sarmackija stroi i vyvučali interjery, jon navat trapiŭ na vokładku manahrafii «Biełaruski kaścium». Akazałasia, toj chrestamatyjny vyhlad hietmanu nadali ŭ XIX stahodździ. Restaŭratary Arkadź Špunt i Alaksandr Łahunovič-Čarapko raskazvajuć, jak nasamreč vyhladaŭ na tym partrecie Januš Radzivił.
Čamu partret vyrašyli restaŭravać
— Padčas prafiłaktyčnaha ahladu partreta my vyjavili niaznačnaje adstavańnie farby razam z hruntam ad asnovy. Źjaviłasia nahoda ŭziać tvor u restaŭracyju, — raskazvaje Arkadź Špunt. — Renthienahrama pakazała pad słojem farby vyjavu daśpiechaŭ. My pabačyli, što adroźnivajecca i žest pravaj ruki.
Restaŭrataram dazvolili zrabić zandaž, źniaŭšy naviejšyja słai. Kali my raskryli frahmient 20×20, sapraŭdy staŭ bačny daśpiech…
Kali źnik daśpiech
Kali my pačynali, my nie ŭjaŭlali, kolki było restaŭracyj da nas. Zdymali słoj za słojem, raskryvali pieršapačatkovy žyvapis. Akazałasia, partret restaŭravali i damaloŭvali prynamsi trojčy.
Pieršy raz — prykładna praz stahodździe paśla stvareńnia. U XVIII stahodździ byŭ zamalavany daśpiech kala noh Januša i ŭkazalny žest pravaj ruki. I heta jaŭna nie było źviazana z techničnym stanam. Čamu daśpiech zamalavali? Čyj heta daśpiech uvohule?.. Tut pavinny papracavać historyki. Mahčyma, pamiž słajami žyvapisu chavajecca histaryčnaja drama.
Kali źnikła ŭsio astatniaje
U XIX stahodździ łak na partrecie mocna pačarnieŭ. Čytalisia tolki tvar, boty i ruka.
Restaŭratary XIX stahodździa, napeŭna, amal nie bačyli aŭtarskaha žyvapisu i ź lohkaj dušoj usio zapisali, jak sami ŭjaŭlali. Heta byli majstry nievysokaha ŭzroŭniu. Pahladzicie chacia b na tak zvany «słucki pojas» — jon namalavany niapravilna. Jany zrabili niešta piarestaje, niezrazumieła zaviazanaje.
U 1970-ch Januša razam ź inšymi radziviłaŭskimi partretami restaŭravali leninhradskija majstry Michaił Markaŭ i Ananij Bryndaraŭ.
Svaich restaŭrataraŭ u BSSR jašče nie było, 50 hadoŭ tamu my tolki-tolki pačynali. Jość u hetym simvaličnaje značeńnie: skančałasia era zamiežnaj restaŭracyi i pačynałasia epocha nacyjanalnaj. Siońnia my sami restaŭrujem hety partret, i ŭ hetym mnie bačycca niešta simvaličnaje — niby zdajom ekzamien paŭviekavoha spaścižeńnia svajoj prafiesii.
Niejki čas mnie zdavałasia, što leninhradskija restaŭratary pryjechali, raskryli ŭsie słai da aryhinała, a potym nie zachacieli taniravać, bo heta pracajomkaja rabota, paškadavali času. Ja nasiŭ heta jak kamień na sercy: takija śpiecyjalisty, dy jak jany mahli? Ci to heta takaja źniavaha da našaha žyvapisu, ci to što…
Nasamreč, jany zrabili zandažy žyvapisu, i, vidać, zachavanaść padałasia im takoj niaznačnaj, što jany vyrašyli nie vydalać słoj XIX stahodździa. Jany restaŭravali jaho, zdublavali pałatno na novuju asnovu, zataniravali straty žyvapisu — a hłybiej nie paleźli.
Tak partret i visieŭ 50 hadoŭ. Pakolki majstry byli maścityja, nie ŭźnikała sumnievu ŭ ich rabocie.
A my ŭ ekspazicyi i navukovym abarocie zamiest partreta XVII stahodździa mieli zapis XIX-ha, restaŭravany ŭ XX-m.
Chto aŭtar partreta
— Aŭtarstva vyznačana dakładna, — kaža Arkadź Špunt. — Kali my raskryli žyvapis, vyklikali śpiecyjalistaŭ z Hdańska, u jakich jość tvory Daniela Šulca. I jany adrazu paznali jaho ruku. Jasna, čamu raniej paznać nie mahli, — stylistyka aryhinała vielmi adroźnivajecca ad słoja XIX stahodździa.
— Miarkujučy pa ŭsim, Šulc rabiŭ padrychtoŭčy malunak z natury, — kaža Alaksandr Łahunovič. — Taksama Šulc, vidać, asobna zrabiŭ zamaloŭku hałavy. A ŭsio astatniaje malavaŭ z maniekiena — tak u toj čas stvarali paradnyja partrety. Sam Januš nie paziravaŭ — nie budzie ž Radzivił miesiac stajać pierad mastakom! Paradnaja vopratka nadziavałasia na maniekien, jaho stavili ŭ patrebnuju pozu… Potym damaloŭvali ruki. Tamu nie fakt, što ruki na partrecie naležać Janušu.
Kolki času pajšło na restaŭracyju
— Ad renthienu da siońnia prajšło dva hady. Rabot zroblena na 99 %. Da 17 sakavika partret na vystavie ŭ Mastackim muziei, a paśla budziem zakančvać, pazajmajemsia jašče, moža, paŭhoda. Budziem taniravać, pakryvać łakam. Rychtavać ramu. Jaje vykanali pa anałahu XVII stahodździa, — adznačaje Arkadź Špunt.
Ciapier my majem aryhinalny žyvapis XVII stahodździa ruki Daniela Šulca.
Jak ciapier z hetym žyć
— Vykładčyki skardziacca: raniej karcina była bolš infarmatyŭnaja, raskazvać studentam pra historyju kaściuma było značna lepš! — śmiajecca Alaksandr. — U tym sensie, što na im prysutničaŭ słucki pojas. Ale ludzi i nie zadumvalisia, što ŭ časy napisańnia partreta słuckaj manufaktury nie isnavała!
— Ludzi hladziać na aryhinał siońniašnim vokam i razvažajuć, što z rukoj niešta nie toje, a što — skazać nie mohuć. Im niazvykła heta, jak i župan, jaki raniej byŭ jak šyniel i nie ściohany. Ale siońnia navukoŭcy majuć mahčymaść pracavać z sapraŭdnym tvoram XVII stahodździa, a naviednikaŭ muzieja nie ŭvodzić u zman poźni žyvapis.
Ci buduć inšyja sarmackija partrety praviarać na renthien
— Treba hladzieć i revizavać usio, što jość. Ale pakul u nas niama ŭmoŭ, dzie možna rabić takuju surjoznuju rabotu. Pavinna być śviatło, prystasavańnie. I mnohaje, što adpaviadaje sapraŭdnaj restaŭracyjnaj majsterni. Spadziajusia, ja jašče paśpieju papracavać u takich umovach, chacia b pad kaniec svajho pracoŭnaha šlachu, — Arkadź Špunt zajmajecca restaŭracyjaj užo 49 hadoŭ.
***
Adkryćci pa chodu
— Supracoŭnik muzieja Stanisłaŭ Čavus vykazaŭ hipotezu, što hety rysunak — nakid z natury da partreta Januša Radziviła.
Na rysunku jość sietka, jana patrebna, kab pieranosić maštaby. Sietka była zroblena taksama i na našym pałatnie. Rysunak pieranieśli, tolki pavialičyli adpaviedna, — tłumačyć Alaksandr Łahunovič.
— Tut bačym realnyja rysy: naprykład, u Januša plečy nie vielmi šyrokija i ŭvieś vyhlad nie taki hieraičny, jak na partrecie. Cikava nazirać, jak u XVII stahodździ nakid z natury transfarmavaŭsia ŭ paradny partret, jakija rysy padkreślivalisia.
***
Januš Radzivił: čałaviek, jaki bačyŭ Biełaruś u sajuzie sa Šviecyjaj, a nie Polščaj ci Rasijaj
Hietman VKŁ, vajavoda vilenski i starasta barysaŭski zajmieŭ, dziakujučy ramanu Hienryka Siankieviča «Patop», ampłua zdradnika dy kryvadušnika, bo «zdaŭ» Reč Paspalituju Šviecyi. Ale ci nie było heta sprobaj viarnuć VKŁ niezaležnaść? I vyvieści na inšy šlach raźvićcia: ani katalicyzm, ani pravasłaŭje, ale pratestantyzm, jaki vybrali krainy Skandynavii?
Januš Radzivił (1612—1655) pražyŭ usiaho 43 hady, ale pra jaho asobu spračajucca i siońnia. Jon byŭ kalvinistam, płaciŭ stypiendyi pratestanckaj moładzi dla vučoby za miažoj.
Sam vučyŭsia śpiarša ŭ Słucku, u kalvinisckaj himnazii, potym u zamiežnych univiersitetach. Ale «Marsava navuka» jamu była bolš daspadoby. U 1633 hodzie 21-hadovy kniaź, na svaje hrošy naniaŭšy tysiaču piechacincaŭ i dźvieście drahunaŭ, baraniŭ Smalensk ad maskoŭskaha vojska. Horad tady ŭdałosia adstajać.
Jak upłyvovy mahnat, Januš byŭ u śvicie karala, ale mieŭ dziorzki noraŭ. Heta jamu, nibyta, naležać słovy «pryjdzie čas, kali my palakaŭ praz vokny budziem vykidać».
Radziviły ŭ toj čas nie mieli pijetetu da Karony i palščyzny, jany sami chacieli być «karalami Litvy».
***
Radziviłaŭski nos
Moda na sarmacki partret źjaviłasia ŭ XVI stahodździ i trymałasia ŭ VKŁ dźvieście hod. Jon byŭ svojeasablivym simvałam stabilnaści. Chaj sabie technika malavańnia pajšła dalej, šlachta i mahnaty patrabavali ad mastakoŭ malavać siabie ŭ karcinnaj nienaturalnaj pozie, z anatamičnymi skažeńniami — aby było jak na partretach prodkaŭ.
Sarmacki partret nie musiŭ pieradavać žyvy charaktar. Čałaviek na partrecie pierš za ŭsio byŭ pradstaŭnikom svajho kłana, piša daśledčyca Łada Klimuć u knizie «Sarmackaja kultura biełaruskaj šlachty ŭ XVI—XVIII stahodździach». Navat partretnaje padabienstva mieła słužyć dokazam prynaležnaści da šlachietnaha rodu, čyścini pachodžańnia. Mastak admysłova vyłučaŭ familnyja rysy — u vypadku Radziviłaŭ na partretach akcentavalisia ich vialikija nasy.
Kamientary