«Vyšejšaje kiraŭnictva Biełarusi ŭ historyi z Čarnobylem vyjaviła vyšejšy piłataž chałujstva»
Jak dyjahnaz «pramianiovaja chvaroba» pieratvaraŭsia ŭ biaskryŭdnuju «dystaniju», navošta radyjeaktyŭnaje miasa razvozili pa ŭsioj krainie i čamu siońniašniaja Biełaruś znoŭ na miažy palityčnaha i ekałahičnaha Čarnobylu, «Salidarnaści» raspavioŭ publicyst, deputat Niezaležnaści Siarhiej Navumčyk.
U 1986‑m pieršyja aficyjnyja paviedamleńni pra avaryju na ČAES źjavilisia tolki praz troje sutak.
I padavałasia zdareńnie zusim nie jak nadzvyčajnaja, niebiaśpiečnaja situacyja: «zdaryłasia avaryja, pažar patušany».
— Praź niekalki tydniaŭ vystupiŭ Harbačoŭ. Stała zrazumiełym, što situacyja bolš surjoznaja, ale jon supakojvaŭ, što robicca ŭsio nieabchodnaje. Pałova jahonaha vystupu ŭvohule była pryśviečanaja vykryćciu žadańnia «reakcyjnych siłaŭ» Zachadu ačarnić SSSR, vykarystoŭvajučy temu avaryi, — zhadvaje ŭ hutarcy z «Salidarnaściu» publicyst, palityčny ahladalnik Siarhiej Navumčyk.
«Sistema chavańnia praŭdy i supakojvańnia dziejničała spraŭna»
— Ci zastaŭsia ŭ vas u pamiaci mienavita toj dzień, 26 krasavika 1986‑ha — jak vy jaho praviali? Jakim čynam daviedalisia pra avaryju na ČAES?
— Mahčyma, ja viedaŭ navat mienš za «siaredniestatystyčnaha» čałavieka, bo słužyŭ u vojsku. Našaja častka była ŭ Zasłonava Lepielskaha rajonu. I kali žychar Viciebsku i tym bolš Miensku mieŭ šaniec niešta daviedacca ź niejkich čutak ci pa radyjohałasach, dyk u vojsku mahčymaściaŭ atrymać adroznuju ad aficyjnaj infarmacyju było značna mieniej.
Čuli, što ź niekatorych vajskovych častak nakiravali ludziej u Čarnobyl, ale što jany tam rabili i što bačyli, ja nie viedaŭ; tolki ŭ lipieni demabilizavaŭsia.
Ale i potym, kali ŭžo pracavaŭ u viciebskaj abłasnoj haziecie, infarmacyi dachodziła mała.
Nu tak, adsialili 30‑kiłametrovuju zonu, na Homielščynie budujuć damy dla pierasialencaŭ, ale ž pažar daŭno patušany, nad reaktaram pabudavany sarkafah. Razumieńnia, što heta nie prosta avaryja, chaj i surjoznaja, a katastrofa z nastupstvami na tysiačahodździ — jaho nie było. Sistema chavańnia praŭdy i supakojvańnia dziejničała spraŭna.
Pieršy, ad kaho ja pačuŭ, što nie ŭsio ŭ paradku, byŭ moj siabra i žurfakaŭski adnakurśnik, kinadakumientalist Uładzimir Dašuk. Jon pryjechaŭ u Viciebsk na tydzień — źbieh sa stalicy, kab napisać scenar filmu pra čarnobylskuju zonu, jakuju niadaŭna naviedaŭ.
Zdajecca, tady napisaŭ jon niašmat, bo my daŭno nie bačylisia i ŭsie dni praviali ŭ razmovach. U tym liku i pra toje, što Vałodzia pabačyŭ u Čarnobyli i vakoł jaho. I heta było žudasna.
Heta było zusim nie toje, pra što kazali ŭ telerepartažach i ŭ hazietnych publikacyjach. Darečy, jon mieŭ prablemy sa zdačaj filmu, jaho pastajanna «abrazali», patrabavali vydalić to adno, to druhoje.
A nieŭzabavie ja daviedaŭsia, što kala Viciebsku, u Haradockim rajonie, źbirajucca budavać AES, i ŭklučyŭsia ŭ kampaniju suprać jaje raźmiaščeńnia. My pieramahli, ale toje asobnaja historyja.
Słovam, u Viarchoŭny Saviet ja pryjšoŭ pierakananym praciŭnikam «mirnaha atamu», i byŭ uklučany ŭ admysłovuju kamisiju pa rasśledavańniu dziejańniaŭ słužbovych asobaŭ paśla avaryi na ČAES, stvoranuju na patrabavańnie BNF (prapanovu pra kamisiju ahučyŭ Lavon Barščeŭski ŭ pieršy ž dzień pracy novaabranaha parłamientu).
— Ja była jašče dziciem, ale pamiataju, što ludziej u Miensku vyvieli i na Pieršamaj, i na demanstracyju 9 maja. Jak byccam ničoha nie adbyłosia. Na vaš pohlad, ci šmat što zaležała ad palityčnaj voli Miensku, ci čakali rasparadžeńniaŭ z Kramla? Hłabalny padman — heta była inicyjatyva ź miescaŭ, zahad źvierchu ci ŭłasna sutnaść savieckaje impieryi, i inakš być nie mahło?
— Hałoŭnaj metaj našaj parłamienckaj kamisii jakraz i było vyśvietlić, u jakoj stupieni dziaržaŭnyja słužboŭcy dziejničali adekvatna toj infarmacyi, jakuju mieli ŭ pieršyja dni paśla katastrofy i paźniej. A taksama — chto i jak supraćstajaŭ daviadzieńniu da nasielnictva praŭdzivaj infarmacyi pra niebiaśpieku.
Nam daviałosia apytać dziasiatki ludziej, ad zvyčajnych sialan da ministraŭ i sakrataroŭ CK.
Kali adnoj frazaj — infarmacyi ŭ kiraŭnikoŭ było dastatkova.
Bolš razhornutaja vysnova prahučała na siesii Viarchoŭnaha Savieta ŭ červieni 1991 hodu ŭ dakładzie staršyni našaj kamisii Ryhora Viačerskaha: «Pieršy sakratar CK KPB Śluńkoŭ, biuro CK KPB vałodali infarmacyjaj u poŭnym abjomie ŭžo 29 krasavika 1986 hodu.
Anałahičnuju infarmacyju mieŭ i staršynia Savieta ministraŭ Kavaloŭ, u jakoha ŭ hety samy dzień adbyłasia apieratyŭnaja narada, u jakoj udzielničali ministr achovy zdaroŭja BSSR Saŭčanka, jaho supracoŭniki Kondrusieŭ, Iŭčanka, a taksama Mazaj, staršynia Mienharvykankamu Michasioŭ i načalnik štabu hramadzianskaj abarony BSSR Hryščanin.
I tavaryš Śluńkoŭ, i tavaryš Kavaloŭ raili nie panikavać i nie chvalavać narod, bo ničoha, maŭlaŭ, strašnaha nie adbyłosia. Vynikam takich biezadkaznych pavodzin pieršych kiraŭnikoŭ respubliki, a taksama i adpaviednych kiraŭnikoŭ abłaściej i rajcentraŭ respubliki, žychary Biełarusi razam ź dziećmi byli paŭsiul vyviedzienyja na pieršamajskuju demanstracyju.
Śluńkoŭ i Saŭčanka, jakija vystupili potym z ekranaŭ telebačańnia, suciašali nasielnictva respubliki bajkami ab tym, što «strašnaha ničoha nie adbyłosia, nijakaj dapamohi Biełarusi nie patrebna i my chutka sami ŭpravimsia z hetaj avaryjaj».
Jany sapraŭdy «ŭpravilisia» imhnienna. Užo 5 maja 1986 byŭ zahad usim adsielenym stavić dyjahnaz «viehietasasudzistaja dystanija», što aznačaje rasstrojstva niervovaj sistemy. Nu, pieraniervavalisia ludzi pry pierajeździe na novaje miesca, z kim nie zdarajecca.
«U historyju Biełarusi jon uvojdzie jak «Čarnobylski Piłat»
— Klučavoj fihuraj, jakaja rabiła ŭsio mahčymaje, kab infarmacyja chavałasia, byŭ Śluńkoŭ. Pryčym sam jon niebiaśpieku razumieŭ: viedaju historyju, jak paśla naviedvańnia zabrudžanych rajonaŭ jon prosta ŭ aŭtamabili pieraapranuŭsia, a raniejšuju vopratku vykinuŭ.
Člen-karespandent AN, dyrektar instytutu jadziernaj enierhietyki Vasil Nieściarenka ŭžo ŭ pieršyja dni paśla avaryi zafiksavaŭ značnaje padvyšeńnie radyjaaktyŭnaha fonu ŭ Miensku, pieradaŭ infarmacyju Śluńkovu, patrabavaŭ, kab ludziej nia hnali na pieršamajskuju demanstracyju, uvohule kab abviaścili niešta kštałtu nadzvyčajnaha stanovišča — ale biezvynikova.
U mianie zastaŭsia mahnitafonny zapis hutarki ź Nieściarenkam. Jon mocna paciarpieŭ za praŭdu, jamu pahražali psichbalnicaj, jon byŭ źniaty z pasady dyrektara instytuta.
Ci było ŭtojvańnie infarmacyi vynikam rasparadžeńnia z Maskvy albo miascovaj inicyjatyvaj? Pierakanany, što heta mieła charaktar uzajemnaha dziejańnia.
Kiraŭnictva BSSR razumieła, što Maskva nie choča, kab jaje zanadta turbavali, i nie turbavała. A taksama — pieraśledavała tych u Biełarusi, chto moh vynieści praŭdu na publiku.
Aleś Adamovič raskazvaŭ, jak na niejkaj naradzie pa Čarnobyli tahačasny staršynia Saŭminu SSSR Mikałaj Ryžkoŭ paskardziŭsia: «Niama paratunku ad hetych ukraincaŭ: dajcie nam adno, dajcie druhoje, vydatkujcie hrošaŭ jašče bolej. Voś biełarusy — inšaja sprava. Pytajusia: «Vam što-niebudź treba?» — «Nie, nie treba, spravimsia sami, u nas usio jość!».
Usialakaja impieryja (a SSSR byŭ impieryjaj) praduhledžvaje chałujstva kałanijalnych čynoŭnikaŭ pierad centram jak umovu karjery, ale vyšejšaje kiraŭnictva Biełarusi ŭ historyi z Čarnobylem vyjaviła vyšejšy piłataž chałujstva.
Mahčyma, tamu praz hod paśla avaryi Śluńkova zabrali ŭ Maskvu, jon staŭ sakratarom i členam Palitbiuro CK KPSS. Bliskučaja karjera! Ale ŭ historyju Biełarusi jon uvojdzie hetak, jak nazvaŭ jaho Aleś Adamovič — «Čarnobylski Piłat».
A što da pieršaj asoby krainy, hiensieka CK KPSS Michaiła Harbačova i abvieščanaha im «kursu na hałosnaść»? Siarhiej Navumčyk zaznačaje, što rola Harbačova nieadnaznačnaja:
— Ja napisaŭ list Harbačovu z prośbaj pryniać našuju deputackuju hrupu, bo było zrazumieła, što kančatkovyja samyja hałoŭnyja rašeńni prymaŭ jon. Jak ni dziŭna, staršynia VS Dziemianciej mianie padtrymaŭ. U lutym 1991-ha, kali Harbačoŭ naviedaŭ Miensk (heta, miž inšym, byŭ pieršy jahony vizit paśla Čarnobylu, a prajšło piać hadoŭ!) mnie ŭdałosia ź im sustrecca, ale vielmi karotka i, u pryncypie, biezvynikova.
Ja šmat dumaŭ nad rolaj Harbačova ŭ čarnobylskaj situacyi. I voś da jakich vysnovaŭ pryjšoŭ. Kaniešnie, jon padzialaje adkaznaść za zamoŭčvańnie praŭdy ŭ pieršyja dni i miesiacy paśla katastrofy, heta biassprečna. I spasyłki na toje, što Palitbiuro nie mieła poŭnaj infarmacyi, mohuć być tolki častkovym apraŭdańniem: karespandenty zachodnich vydańniaŭ mieli, a Kreml — nie mieŭ?
U SSSR byli navukoŭcy, jak toj ža Vasil Nieściarenka, jakija ŭ pieršyja ž hadziny (nie dni — hadziny) zajavili pra niebiaśpieku i vykazali prapanovy pa ratavańniu ludziej. Źviartaŭsia da jaho i Aleś Adamovič. Ale hiensiek dziejničaŭ pa toj ža madeli, pa jakoj dziejničali kiraŭniki SSSR da jaho.
Z druhoha boku, kali b nie raspačatyja Harbačovym demakratyčnyja, chaj i vielmi aściarožnyja spačatku, reformy, kali b nie harbačoŭskaja hałosnaść, kali b na jaho miescy byŭ jaki-niebudź Hryšyn ci Ramanaŭ — my b, najchutčej, jašče vielmi, vielmi doŭha ničoha nie viedali pra maštab katastrofy. Jak nie viedali dziesiacihodździami pra Siamipałacinsk.
«Praŭda pra Čarnobyl u śviadomaści hramadstva vyjaviła zahannaść kamunistyčnaj sistemy»
— Vy byli siarod tych, chto damahaŭsia raskryćcia poŭnych maštabaŭ nastupstvaŭ avaryi dla našaj krainy. Nakolki składana było prabić hetuju ścianu chłuśni i maŭčańnia?
— Pieršym ścianu zamoŭčvańnia pačaŭ prabivać Aleś Adamovič — ad sakratara CK KPB Alaksandra Kuźmina jon atrymaŭ tyja samyja źviestki, jakija Nieściarenka nakiravaŭ Śluńkovu. Adamovič tady napisaŭ zvarot da Harbačova, davodziŭ, što situacyja ŭ Biełarusi zusim nie takaja, jak jaje padajuć miascovyja kiraŭniki. Ale peŭny čas toje było zmahańnie adzinočki. Biassprečna, hieraičnaje, ale jano nie davała naležnaha vyniku. Paźniej sam Aleś Michajłavič kazaŭ, što temu Čarnobyla na naležny ŭzrovień hramadskaj uvahi vyvieŭ Biełaruski Narodny Front.
I sapraŭdy, arhanizavanyja BNF šmattysiačnyja šeści prosta niemahčyma było zamoŭčyć. Pryciahnuli jany ŭvahu i mižnarodnaj supolnaści, bo na Zachadzie doŭhi čas ličyłasia, što ad Čarnobyla paciarpieła tolki Ukraina.
Prosta pieraliču toje, što rabiŭ Front adrazu paśla svajho ŭtvareńnia. 26 krasavika 1989 — «Chvilina smutku i maŭčańnia», kali tysiačy ludziej stajali sa śviečkami na płoščy pierad Domam uradu, 30 vieraśnia taho ž hodu — šmattysiačny, z udziełam žycharoŭ paciarpiełych rajonaŭ, pieršy Čarnobylski šlach.
U listapadzie — čarnobylski «Narodny trybunał» z udziełam pradstaŭnikoŭ hramadstva, navukoŭcaŭ i žurnalistaŭ, kali była akcentavanaja ŭvaha na škodnaści tak zvanaj « 35‑ci bernaj kancepcyi» (teoryi nibyta biaśpiečnaha dla zdaroŭja nabranaha za žyćcio ŭzroŭniu apramieńvańnia ŭ 35 ber. Kancepcyja była ŭščent raźbitaja biełaruskimi navukoŭcami).
Tahačasnaje kamunistyčnaje kiraŭnictva pieraškadžała ŭsimi sposabami. Naprykład, na dzień pieršaha Čarnobylskaha šlachu pryznačyli «ahulnarespublikanski subotnik». Nu a kali Šlach usio ž adbyŭsia, uzbudzili spravu suprać arhanizataraŭ — Hienadzia Hrušavoha i Jurasia Chadyki. A sprobu zatrymać Zianona Paźniaka ŭ instytucie historyi AN, dzie jon tady pracavaŭ, ja bačyŭ na ŭłasnyja vočy.
Ale časy ŭžo byli inšyja, i ŭłady byli vymušanyja reahavać nie tolki sprobami pieraškodzić, ale i rassakrečvańniem chacia b niejkaj infarmacyi.
Tak, u kancy taho ž 1989‑ha haziety narešcie nadrukavali kartu radyjeaktyŭnaha zabrudžvańnia Biełarusi, što na vybarach u Viarchoŭny Saviet 12‑ha sklikańnia kiraŭnictva CK pradstaŭlała jak svaju vialikuju zasłuhu. Tady dziaržaŭnyja słužboŭcy ŭpieršyniu, chacia i vielmi aściarožna, zahavaryli i pra toje, što, maŭlaŭ, nie ŭsio zaležyć ad Miensku, šmat što vyrašaje Maskva.
Tady i ŭskryŭsia haniebny fakt: vyjaviłasia, što značnaja častka vydatkavanych Biełarusi hrošaj nakiroŭvałasia… u Maskvu, u viedamstva, jakoje i raspracavała ŭzhadanuju sumnieŭnuju «35‑bernuju kancepcyju».
Dla nas u BNF tut nie było ničoha pryncypova novaha. U vybarčaj płatformie Frontu ŭ pieršych ža skazach było paznačana, što «Čarnobylskaja katastrofa biaźlitasna vyśvietliła naš sapraŭdny stan u Sajuzie — stan paŭkałonii».
Kaniešnie, my razumieli, što ŭratavacca možna tolki va ŭmovach sapraŭdnaj Niezaležnaści.
Kali ž kazać pra palityčny vynik, dyk u Biełarusi praŭda pra Čarnobyl u śviadomaści hramadstva rezaniravała z praŭdaj pra Kurapaty. I vyjaviła zahannaść kamunistyčnaj sistemy, kali ŭzdymajecca prablema ŭžo nie niejkich pryncypaŭ, teoryj ci idej, a paŭstaje vybar pamiž žyćciom i śmierciu.
U peŭnym sensie, ja b paraŭnaŭ heta z 2020 hodam, kali ludzi čuli ad viarchoŭnaha praviciela zajavy pra biaskryŭdnaść kavidu i parady lačycca ad jaho «traktaram i łaźniaj» — i adnačasna bačyli realny maštab epidemii, jakaja zabivała ludziej tysiačami.
«Biełaruś žyvie va ŭmovach i ekałahičnaha, i palityčnaha Čarnobylu»
— Siońnia biełaruskija ŭłady zapeŭnivajuć u karyści BiełAES, jakaja ŭžo kaštavała biełarusam vielmi doraha. Viaducca razmovy pra budaŭnictva druhoj stancyi ci prynamsi jašče adnaho błoku, viartajucca ŭ haspadarku ziemli, jakija raniej ličylisia zabrudžanymi, a ŭźviadzieńnie mahilnika dla jadziernych adchodaŭ — tolki sprava času. Atrymlivajecca, nijakich urokaŭ z Čarnobylu hety režym nie vynies?
— Uroki režym jakraz vynies: jak užo kazaŭ, praŭda pra Čarnobyl u svoj čas istotna pachisnuła kamunistyčnuju sistemu, i režym razumieje, što tolki maksimalnaja sakretnaść (pryčym jak u maha bolšaj kolkaści śfieraŭ), naroŭni z represijami i padtrymkaj Maskvy, mohuć harantavać jaho zachavańnie.
Pryhadvaju, jak na siesii Viarchoŭnaha Savieta deputaty Apazicyi BNF pryvodzili fakty pra «razmazvańnie» radyjacyi pa ŭsioj Biełarusi. Byŭ dadzieny zahad źmiešvać radyjeaktyŭnaje ziernie i miasa ŭ praporcyjach 1:10 i navat, u niekatorych vypadkach, 1:1 i razvozić u «čystyja» rehijony Biełarusi, kankretna ŭ 50 nasielenych punktaŭ. I navat pastaŭlać za miežy Biełarusi.
Byŭ vypadak, kali ešałon takoha miasa pastavili kudyści na Kaŭkaz, tam zamierali radyjacyju i viarnuli ŭ Miensk z rekamiendacyjaj «Miasa — źniščyć, vahony — pradezaktyvavać».
Heta prahučała na ŭsiu Biełaruś, i tady ŭdałosia hetuju praktyku spynić. Jak viadoma, byli vyviedzienyja ź sielhasvytvorčaści i ziemli, jakija ličylisia «adnosna biaśpiečnymi».
Ale ŭžo ŭ 1993 hodzie ziemli pamału pačali viartać u abarot, a z 1994 hety praces paskoryŭsia. I kali raniej pra niebiaśpieku takoj praktyki možna było kazać z parłamienckaj trybuny ci ŭ presie, supraćstajać hetamu, dyk z prychodam Łukašenki źnikła i mahčymaść chacia b infarmavać ludziej pra niebiaśpieku.
Hramadstva nie viedaje, što adbyvajecca. Jano pazbaŭlena chacia b minimalnych miechanizmaŭ kantrolu — parłamientu, svabodnaj presy, ekałahičnych NDA.
U takich umovach ułada moža i zasiavać zabrudžanyja rajony, i raźmiešvać radyjeaktyŭnaje miasa z čystym, i ŭźvieści choć dziesiać atamnych stancyj ci pabudavać schovišča dla jadziernych vykidaŭ choć u centry Miensku. I kožnaha, chto ŭzdymie suprać hetaha hołas, kinuć za kraty za «ekstremizm» ci, jašče horš, za «vydaču dziaržaŭnaj tajamnicy».
Biełaruś u hetym sensie viarnułasia ŭ 1986 hod i žyvie va ŭmovach i ekałahičnaha, i palityčnaha Čarnobylu.
Kamientary
[Zredahavana]