Ryhor Baradulin. Pieračytvajučy "Karnikaŭ"

Ryhor Baradulin

Pieračytvajučy «Karnikaŭ»

Kožnaje słova z dnia svaich narodzinaŭ i da stałaha vieku samaŭzbahačajecca, pierajmaje niešta ŭ susiedziaŭ, abrastaje pobytavymi paniaćciami, šmatznačnieje.

Nievypadkova naradziłasia słova pravadyr. U im była patreba zdaŭna.

Pravadyr — heta toj, chto viadzie, pravodzić praz samaje niebiaśpiečnaje. U korani słova majecca jašče j značeńnie — toj, chto pravodzić, ašukvaje, abvodzić, što nazyvajecca, vakoł palca.

U našaj movie blizkaje pravadyru słova pavadyr. Heta toj, chto viadzie ślapoha. Pakul daviadzie, moža taki dobra pavadzić. Pavadyr — tut hučyć i pavadok. Ci doŭhi, ci karotki — ad varunkaŭ zaležyć.

U rasiejskaj movie vožd́ pierahukvajecca z vožžami, ź lejcami, pa-biełarusku kažučy.

U paniaćci pravadyr, jak i ŭ kožnym źjaviščy, dva baki — dadatny j admoŭny. Usio zaležyć, chto viadzie j kudy. Niemałavažna j kaho viadzie.

Natoŭp ci statak pryručany j pryvučany, kab jaho viali, biezumoŭna, na rajskija vypasy. I ź sivoje daŭniny jdzie baraćba, zmahańnie lubymi sposabami za pravadyrstva ci za pavadyrstva. Samaje žadanaje dla kandydataŭ u pravadyry heta pavadyrstva. Ślapoha vieści choć i ciažkavata, zatoje sam jon nie adchilicca ad hieneralnaha kursu.

Na pamiaci nie adnaho pakaleńnia z abšaraŭ savieckaj imperyi jaskrava ci, dakładniej, kryvava prajaviłasia pravadyrstva, jakoje stała pavadyrstvam. Pravadyrami hetymi byli, jak śpiavałasia ŭ pseŭdanarodnaj pieśni, «dva sokały jasnych» Lenin i Stalin. Usie nastupniki, što jšli pa ichnych śladoch, da pravadyroŭ nie daciahvali.

Pravadyram savieckaj imperyi było turbotna j vysilna vieści za saboj pracoŭnyja masy da zichotkich viaršyniaŭ, da rajskich vypasaŭ. Masa hetaja była nieadnarodnaja, nieadnanarodnaja. Nijak nie ŭdavałasia zrabić ź jaje žyvuju plastmasu. Upiralisia, bili ŭ chamut roznyja inorodcy, nacdemy. Roznamoŭnyja, roznakanfesijnyja kalonii spadciška, ale niaspynna raschistvali kalony ŭsich imperyjaŭ. Savieckaja imperyja nia stała vyklučeńniem.

Zatoje ŭ Niamieččynie ideja «adzin narod — adzin fiurer» dziejśniłasia lahčej. I słova fiurer (Fuhrer), korań jakoha źviazany z tym, chto znoŭ ža viadzie, ci navat viazie (upłyŭ prahresu), staŭ synonimam idealnaha padparadkavańnia, žaleznaj dyscypliny dy nieabvieržnaj ułady. Fiureraŭskaja Niamieččyna dla peŭnych siońniašnich mładafiureraŭ zrabiłasia ziamloj abiacanaj, błakitnaj albo čyrvona-karyčnievaj mrojaj.

Aleś Adamovič u svajoj knizie «Karniki: radaść naža, albo Žyćciapis hiperbarejaŭ» hłybokaasensavana daśledavaŭ vytoki fiurerstva j žachlivyja vyniki ŭłady fiurera.

Aleś Adamovič, jak sapraŭdny prazorca, zrabiŭ mastackaje daśledavańnie na budučyniu. Heta j papiaredžańnie j pieraściaroha, bo adčuvaŭ, što, jak i zaŭsiahdy ŭ historyi ludztva byvała, usio moža paŭtarycca i ŭ pačvarnych, i navat u trahikamičych varyjantach.

I na našych vačoch tam i tut zmušaje siabie prykmiecić ciaha paasobnych postsavieckich lideraŭ, charyzmatykaŭ da fiurerstva. Chaj sabie mini, ale ŭsio roŭna, kab fiurery.

Nadzionna hučać razvažańni fiurera ŭ Adamovičavych «Karnikach»: «... nie dla taho pryjšoŭ Adolf Hitler, kab hulać u parlamenckuju bałbatniu, a kab usich vas vyšpurnuć... ja vaźmusia za... historyju pa-sapraŭdnamu... nia ŭdasca vam prastadušna adračysia ad svajho fiurera. Vymyć ruki, jakimi ciahnulisia da Jaho, staralisia dakranucca choć by da adziežy ci kryła mašyny... My paviazanyja... Miesca fiurera — adno-adzinaje...»

Aleś Adamovič, raskryvajučy apramietnuju nutra fiurera, uskosna, bo kniha pisałasia za savieckim časam, pakazvaŭ i «hienijalnaha pravadyra ŭsich časin i narodaŭ». Bo jany faktyčna byli duchoŭnymi bliźniukami. Kali naohuł lha da ich dapasavać paniaćcie duchoŭnaści. Chacia i ŭ djabła svoj duch, svoj maralny kodeks.

Usie tyja čystki ŭ partyi, usie pakazalnyja pracesy byli j tam, i tut. Jany j siońniašnija metady daŭnija: «Mieŭ racyju, mieŭ fłarentyjec: kali ty nia ŭ spadčynu atrymaŭ, a zavajavaŭ «prastoł», paśpiašajsia ŭsich i ŭsio zamianić, źmianić, złamać. I ŭ pieršuju čarhu tak zvanych «paplečnikaŭ», chto viedaŭ ciabie «da» dyj naohuł zanadta mnohaje pamiataje, čaho nia treba. Kab nia ty byŭ čužakom, a ŭsialaki taboj adkinuty, adrynuty... Tut važna, kab... bieź ciabie, biez tvajoj prysutnaści, tvajoj voli ŭžo nie ŭjaŭlałasia samo isnavańnie narodu. Dla hetaha kožnaje pakaleńnie musić adčuć ciažar, žorstkaść tvajoj ruki — na sabie adčuć. Asabliva ŭ mirny čas. Jaho naohuł nie pavinna być, mirnaha, navat kali niama vajny... Treba tolki ŭmieć akružyć siabie pryrodžanymi druhimi numarami, jakija na pieršyja roli prosta niazdatnyja...»

Niedavier, padazronaść, strach pierad niejkimi zmovami — heta chvaroba ŭsich hros i mini-fiureraŭ. Adsiul niepamiernaja kolkaść palicyjanckich vojskaŭ, roznych łancuhovych specyjalnaha pryznačeńnia. Stukačoŭ albo na-vucha-danosaraŭ i paličyć niemahčyma. Čytajučy ŭ knizie frazu «tut i mol padsłuchoŭvaje», pieranosiśsia ŭ niedalokaje savieckaje minułaje dyj nie zabyvajeśsia, u jakoj krainie žyvieš.

Jak učora, tak i siońnia heta znajoma: «Mieŭ racyju, mieŭ fłarentyjec: niedałužny rozum u vaładara, jaki trymaje kala siabie, doŭha cierpić tych, z kim pryjšoŭ da ŭłady... Jany, maje viernyja paplečniki dumajuć, što fiureru pra ich ničoha nieviadoma. Jaki i ŭ jakim banku ŭ kaho rachunačak prychavany...»

I fiurera, j pravadyroŭ, i fiurerčykaŭ radnić to ŭsochłaść ruk, to šalonaść vačej, to navat vusiki. «U Pola vočy papularnyja — fiurerskija, a ŭ prydaču j vusiki zavioŭ sabie fiurerskija».

Papulizm — heta toj kaniok, na jakim lha zajechać na tron. Asabliva, kali niejki fiurerčyk breša i ŭ hety momant ščyra vieryć u svaju ž brachniu. Hałoŭnaje, kab ubić u drymotnuju śviadomaść natoŭpu: «Fiurer dobry nie tamu, što dobry, a tamu, što jość, i jon niezamienny». Darečy, stalinskaje: «niezamienimych niet» tyčyłasia ŭsich, akramia jaho samoha.

Chiba heta adžyło, chiba heta nia dziejničaje na elektarat, chiba heta nie zambiruje płakalščykaŭ pa tannaj kiłbasie: «... rabi ź ludźmi što chočaš, ale čas ad času pahavary ź imi hruntoŭna, navat u čymści pavinisia — i možaš jechać dalej! Niama čahości, nu j pryznaj, u zručny momant, što byli takija voś upuščeńni. Ludzi ŭzradujucca praŭdzie, a pra sutnaść i zabuducca...»

Pobytavaja posłaŭka: ludzi nia śvińni — usio źjaduć, jak heta ni abraźliva hučyć, tyčycca j palityki, ci, lepiej skazać, fiurerstva. Tak było z savieckimi pravadyrami, tak było i ź fiureram: «Fiurer, jak tolki abjaviŭsia, staŭ zadavać samyja prostyja pytańni. I davać samyja zrazumiełyja adkazy».

Niezdarma lubili balšaviki tak zvanuju rabotu z masami. Lubiać jaje j siońniašnija čyrvona-karyčnieviki.

U Alesia Adamoviča takoje adkryćcio dla siabie zrabiŭ fiurer: «Kali ja ź imi havaru, źviartajučysia z trybuny ci pa radyjo, u hołasie niekalki hałasoŭ. Nie adrazu j sam heta vyjaviŭ. Kožny słuchaje tołki toj hołas, jaki źviernuty da jaho, tolki da jaho... Kožnamu abiacaj bolej, čym usiamu natoŭpu».

I, viadoma ž, nianaviść da intelihiencyi. Jana ŭ kryvi va ŭsich pravadyroŭ i pravadyrčykaŭ. Va ŭsich, chto, jak kažuć, pryjšoŭ z boru j honić z dvoru. Ci ź miaśnikoŭ jon, ci z seminarystaŭ, ci z turemščykaŭ. Heta kaža fiurer: «Ja satru vašyja ŭchmyłački, intelihienckija hrymasy! Nivodzin nie schavajecca. Kolki panahavaryli, panapisali, i ŭsio suproć, usio suproć!» A zdajecca, čuješ hołas z manapalizavanaha teleradyjo. Až ziabka robicca. Ad frazy fiurera: «Usio roŭna mnie vydumajecie —nanova!»

Na žal, i vydumlać nia treba. Pravadyrstva j fiurerstva, jak alkahalizm, jak narkamanija, ciažka vylečvajecca. A varta. I Aleś Adamovič zaklikaje da hetaha, dakładna pastaviŭšy dyjahnaz.

Kali statak viaduć na bojniu, čaściakom pravadyrom słužyć kazioł-pravakatar. Adnu partyju pad nož ci pad tok zaviadzie, a sam pa čarhovuju viartajecca.

I ŭ našyja dni intelihiencyja nia musić vykonvać rolu kazłoŭ-pravakataraŭ. Hetamu taksama vučyŭ apantany zmahar za praŭdu j demakratyju ŭ ranišnim značeńni hetaha słova Aleś Adamovič.

Adstupnikaŭ ad zapavietaŭ Chrystovych čakaje kara. Ciarpliva. Kary nie minujuć ni fiurery, ni vykanaŭcy ichnych zahadaŭ — karniki.

Kara viartajecca da taho, chto karaje...

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0