Navuka

Navuka

Systemnyja daśledavańni niebiaśpiečnyja dla ŭłady

Niezapatrabavanaść, što stałasia vynikam źniknieńnia dziaržaŭnych abaronnych zamovaŭ, pradstaŭniki dakładnych navukaŭ adčuvajuć mocna. Hutarka ź fizykam Iharam Mikłaševičam pra stan biełaruskaj navuki.

“NN”: U jakim stanie ciapier biełaruskaja fizyka?

Ihar Mikłaševič: Jość vielmi prosty kryter dla vyznačeńnia: kali navukoŭcaŭ zhadvajuć u śviecie — jany isnujuć, kali nie — značyć, nie. Biełaruskuju fizyku ŭ śviecie nia zhadvajuć i na našyja navukovyja pracy nie spasyłajucca. I nijakija medali tut nie dapamohuć.

“NN”: A biełaruskich fizikaŭ viedali?

I.M.: Tak, imia Chviedara Fiodarava dobra viadomaje znaŭcam. Karani viadomaha fizyka Lava Arcymoviča taksama tut, u Biełarusi, choć sam jon nikoli, zdajecca, nia zhadvaŭ pra pachodžańnie… Možna zhadać jašče siaho-taho.

“NN”: A čamu “źnikła” navuka?

I.M.: Maładyja źjaždžajuć, ludzi stałaha vieku pastareli i ŭžo niazdatnyja raźvivać novyja kirunki. Jany mohuć raźvivać tolki toje, u čym užo specyjalizujucca. Dadajcie da hetaha prablemy z atrymańniem navukovaj infarmacyi. U biblijatekach (navat Nacyjanalnaj i Akademičnaj) źmienšyłasia kolkaść padpisnych vydańniaŭ — dobra, kali zastałosia 10%. Nie pastupali abo traplajuć ź vialikimi pierapynkami časopisy “Physic review”, “Physica”, “Physica status solidi”…

“NN”: A Internet?

I.M.: Našyja biblijateki padpisalisia na elektronnuju rassyłku navukovych časopisaŭ — heta tańniej, čym drukavanyja varyjanty. Ale ŭličycie chutkaść pracy našaha Internetu, abmiežavany čas pracy… U navukoŭcaŭ niama mahčymaści chadzić pa infarmacyju 4—5 dzion zapar. Zdavałasia b, drobiaź, ale jana maje vializnaje značeńnie.

“NN”: Ci dapamoža navucy “ŭźniacca” rearhanizacyja Akademii navuk?

I.M.: Ja nia viedaju kancepcyi hetaj reformy. Mahčyma, jana niedzie jość, ale nie vychodzić na pavierchniu: nijakich surjoznych materyjałaŭ nie drukavali. A dziejnaść, pra jakuju nichto nia viedaje, nia jość dziejnaściu.

Va ŭsich źmienach, jakija prapanujuć raznastajnyja dziaržaŭnyja struktury, niama systemnaści. Bo systemnyja daśledavańni siońnia niepatrebnyja. I niebiaśpiečnyja dla ŭłady: jany pakazvajuć jejnyja słabyja miescy — toje, čaho jana nie pavinna była nikoli rabić, ale robić.

“NN”: Navošta robić?

I.M.: Represiŭnaja ŭłada zacikaŭlenaja ŭ źnižeńni intelektualnaha ŭzroŭniu nasielnictva — tak lahčej kiravać. Heta palityka ŭžo nie asobnych ludziej, što va ŭładzie, a samoj systemy, jakaja imkniecca zachavacca. My nastolki “zakanservavanyja”, što nas abminajuć usie suśvietnyja navały, kataklizmy. U fantastycy heta b nazvali “zhornutaj cyvilizacyjaj” — cyvilizacyjaj, jakoj ničoha nia treba, jakaja ničym nie cikavicca.

“NN”: Čaho čakajuć biełaruskija navukoŭcy ad źjezdu, pryznačanaha na listapad, data jakoha peryjadyčna pieranosicca?

I.M.: Robicca heta ŭsio dziela palityčnych metaŭ. Pa-mojmu, hałoŭnaja meta źjezdu — padtrymać kurs Łukašenki. Toj kurs tyčycca mo 5% navuki: sacyjalohii, palitalohii… A fizyki, bijalohii, chimii j h.d. palityčny kurs Łukašenki nijak nia tyčycca. Navuka stavicca da jahonaje asoby indyferentna.

Inšaja reč, što systema nie adčuvaje patreby ŭ navucy. Tamu i źjaŭlajucca prablemy i ŭ fizyki, i ŭ chimii… Savieckaja navukovaja systema, pry ŭsioj jejnaj zahannaści, pravodziła selekcyju i vyjaŭlała talenavitych: pasady prafesara, dacenta ličylisia vysokaapłatnymi. Ciapier jany atrymlivajuć kapiejki. Talenavityja ludzi prosta nia chočuć pracavać za ništo.

Pakul adčuvańnie niepatrebnaści budzie panavać u systemie, navuka budzie zaniepadać. I navat pavieličeńnie kolkaści VNU ničoha nia źmienić. Bo tam nie rychtujuć vysakajakasnych specyjalistaŭ, a prosta na 5 hadoŭ padaŭžajuć škołu.

Zamiežža taksama nia budzie ŭkładać hrošy ŭ daśledavańni, nakiravanyja na raźvićcio ŭ nas technalohijaŭ. Krainy, jakija hienerujuć idei, mohuć układać hrošy i technalohii tudy, dzie zdabyvajecca syravina, ale nie tudy, dzie niešta pradukujecca (jak u Biełarusi). Heta adčuvajem nia tolki my. Niamieckija navukoŭcy taksama skardzilisia na svaju “druhasnaść” u paraŭnańni z amerykanskimi technalohijami. Tolki hadoŭ piać tamu jany zrazumieli, što niama sensu kapijavać amerykanskija technalohii — treba stvarać svajo i potym abmieńvać novaje na novaje. A nie paŭtarać toje, što ŭžo zrabiła Ameryka.

“NN”: Ale Japonija žyvie biez fundamentalnaj navuki.

I.M.: Tak, u Japonii niama navuki, tam jość tolki vysokija technalohii. Kali rasiejski, amerykanski navukoviec abhruntuje hipotezu, jon nia stanie jaje dalej raspracoŭvać — jamu heta ŭžo nie cikava. Ale nabiahuć paŭtary sotni japoncaŭ, absmokčuć hetuju ideju z usich bakoŭ i raspracujuć pad jaje vysokija technalohii.

“NN”: U jakoj sfery mahčymy byŭ by “biełaruski navukovy praryŭ”?

I.M.: Mahčyma, u medycynie. Choć navuku ruchajuć napierad asoby, adzinki, tamu hienii mohuć źjavicca ŭ niečakanaj sfery. Navukovyja kalektyvy tolki dapamahajuć apracoŭvać idei hetych adzinak.

Hutaryŭ Adam Voršyč

hienetyka

Palapšeńnie čałavieka

U apošni hod XX st. navukoŭcy całkam rasšyfravali čałaviečuju DNK — raskryli paśladoŭnaść nukleatydaŭ usich chramasom. Vyjaviłasia, što ŭ čałavieka kala 40 tys. hienaŭ, pryčym u roznych ludziej adroźnivajecca nia bolš za 0,1% nukleatydnaj paśladoŭnaści, a 99,9% hienomu adnolkavyja va ŭsich rasaŭ i narodaŭ. Hienom čałavieka i šympanze supadaje na 99% čałavieka i myšy — na 90% i navat u ludziej i bakteryj 600 hienaŭ adnolkavyja!

Tak što niedaloka my adarvalisia ad małpaŭ i hryzunoŭ, choć mienavita nam, a nia im vypaŭ honar zazirnuć u svoj hienom. Ale što ž my z taho majem?

Hienetyka z apisalnaj usio bolš robicca funkcyjanalnaj. Vyśviatlajucca mechanizmy mnohich chvarobaŭ. Sprava ŭ tym, što hienom — bijalahičnaja spadčyna, zašyfravanaja z dapamohaj nukleinavych kisłotaŭ, — moža źmianiacca, i heta zaviecca mutacyjami. Kali mutacyi adbyvajucca ŭ połavych kletkach abo kletkach zarodku, uźnikajuć spadčynnyja niemačy abo vyrodztvy. Kali ž mutacyi z admoŭnym efektam zdarajucca ŭ kletkach darosłaha arhanizmu, źjaŭlajucca ankalahičnyja, aŭtaimunnyja, abmienna-endakrynnyja dy inšyja chvaroby.

Uzrovień mutacyjaŭ naŭprost zaležyć ad asiarodździa. Za apošnija 120 hadoŭ syntezavana 60 tys. novych chimičnych rečyvaŭ, uźnikła štučnaja radyjacyja. Heta pavialičvaje kolkaść mutacyjaŭ i abciažarvaje čałaviectva tak zvanymi ekahienetyčnymi chvarobami.

Siońnia pašyrajecca mierkavańnie, što žyćcio čałavieka pradvyznačanaje, što ŭ chramasomach napierad zaprahramavany charaktar, temperament, schilnaści, chvaroby i h.d. Adnak taki fatalizm nie zaŭsiody apraŭdany, bo šmat zaležyć i ad asiarodździa, i ad čałavieka. Charaktarystyka faktaraŭ, jakija ŭpłyvajuć na zdaroŭje ŭ raźvitych krainach, pakazvaje, što 8—14% ich prypadaje na ŭzrovień medyčnaj dapamohi, 48—50% abumoŭlenyja pobytam i ładam žyćcia, 20—22% — navakolnym asiarodździem, a hienetyčnyja faktary abumoŭlivajuć zdaroŭje na 18—20%.

Jak bačym, tolki piataja častka — spadčyna, što skłałasia ciaham evalucyi i jakuju źmianić niemahčyma. Ale ž možna paŭpłyvać na novyja mutacyi, što ŭźnikajuć ciaham našaha žyćcia i stymulujucca paleńniem, alkaholem, pobytavaj chimijaj, kiepskaj ekalohijaj.

Mroić ab umiašalnictvie vučonych u hienom dy inšych pražektach “palapšeńnia čałavieka” pakul jašče rana: viedy ab dziejańni hienaŭ pakul mizernyja i dla praktyki moža źjavicca niamała pieraškodaŭ. Naprykład, šmatfunkcyjanalnaść hienu (adkaznaść jaho adrazu za niekalki pracesaŭ), spantannaja blakiroŭka ci zapusk hienu ŭ zaležnaści ad času ci roznych abstavinaŭ, najaŭnaść niechramasomnych i navat niemalekularnych mechanizmaŭ pieradačy spadčynnaści i h.d. Dyj šyrokaje ŭmiašalnicva ŭ spadčynnaść čałavieka moža mieć niepradkazalnyja hramadzkija, maralnyja i bijalahičnyja nastupstvy. Takija, jak razvał bipołavaj siamji, źniknieńnie hrani miž normaj i patalohijaj, razbureńnie estetyčnych i duchoŭnych kaštoŭnaściaŭ, “pravały” ŭ evalucyi asobnych indyvidaŭ i cełych hramadztvaŭ. Ale pakul “hienomnyja technalohii” nastolki darahija, što ich šyrokaje prymianieńnie prablematyčnaje. Razam z tym, najbolš modnaj i pryvabnaj prafesijaj XXI st. buduć nie infarmacyjnyja, a mienavita bijatechnalohii, jakija, niahledziačy na jurydyčnyja ci maralnyja pieraškody, buduć raźvivacca.

A što siońnia realna moža prapanavać nam hienetyčnaja navuka? Pa-pieršaje, medyka-hienetyčnaje kansultavańnie dla achvotnych stvaryć siamju i hienealahičny analiz budučych baćkoŭ. Pa-druhoje, metady darodavaj dyjahnostyki (vyjaŭleńnie patalohii płodu z dapamohaju ultrahuku, aperatyŭnych i labaratornych metadaŭ). 10% žančyn majuć patrebu ŭ pahłyblenym darodavym daśledavańni, bo prykładna ŭ takoj kolkaści ciažarnych ryzyka vyrodztvaŭ i chramasomnych chvaroboŭ dastatkova vysokaja. Pa-treciaje, pieradimplantacyjnaja dyjahnostyka — novy metad vyjaŭleńnia spadčynnych chvarob na stadyi zarodkavaj kletki, što dazvalaje paźbiehnuć sparonaŭ u žančyn z vysokaj vierahodnaściu spadčynnaj patalohii. Pa-čaćviertaje, ekstrakarparalnaje apładnieńnie — začaćcie płodu ŭ prabircy z dapamohaj mužčynskaha siemia partnera ci donara, z nastupnym uviadzieńniem va ŭłońnie maci. U Biełarusi ŭžo jość niekalki dziasiatkaŭ dziaciej, narodžanych takim čynam. Pa-piataje, dyjahnostyka sprečnaha baćkoŭstva, jakaja vykarystoŭvajecca ŭ sudova-medyčnaj praktycy. Sučasny analiz DNK dziciaci i baćki (abo maci) dazvalaje amal sa stopracentnaj harantyjaj vyśvietlić bijalahičnaje baćkoŭstva.

Siarod najnoŭšych praktyčnych dasiahnieńniaŭ hienetyki — i stvareńnie novych typaŭ lekaŭ dy vakcynaŭ na hruncie hienomnaj infarmacyi. Bijamedyčnyja technalohii sparadžajuć novyja maralnyja i pravavyja kanflikty, jakija ciažka raźviazać u rečyščy biblijnych ci chryścijanskich pryncypaŭ. Novyja technalohii patrabujuć novaj marali i novych zakonaŭ. Jany, peŭna, źjaviacca ŭ XXI st. — u epochu “hienetyčnaj revalucyi”, novych technalohij i nieviadomych dasiul spakusaŭ.

Vasil Aŭramienka, Mahiloŭ

Vadarod zamiest nafty

Zapasaŭ novaha paliva ziamlanam chopić na miljard hadoŭ

Pry dapamozie łazeraŭ možna prymusić ciažki vadarod ustupić u reakcyju termajadziernaha syntezu, padobnuju da toj, što adbyvajecca ŭ centry Sonca, i vyrablać enerhiju ŭ pramysłovych maštabach, davodziać japonskija i brytanskija navukoŭcy na staronkach časopisu “Nature”.

Jadravuju enerhiju možna vyzvalić dvuma sposabami: rasščaplajučy jadry ciažkich elementaŭ (takich, jak uran ci plutonij) abo złučajučy jadry lohkich elementaŭ (vadarodu ci jaho ciažejšych izatopaŭ — dejteryju i trytyju).

Pakul ludziam praściej rasščaplać ciažkija atamy, a z syntezam lohkich elementaŭ ciažej. Dahetul udałosia stvaryć tolki vadarodnuju bombu — najstrašniejšuju zbroju masavaha źniščeńnia. Elektrastancyjaŭ jašče niama, choć sproby pabudavać termajadravy reaktar tryvajuć bolš jak paŭstahodździa. Namahańni fizykaŭ u hetym kirunku časta paraŭnoŭvajuć z pošukami čašy Hraala. Pośpiech aznačaŭ by dla našaj cyvilizacyi dostup da biaśpiečnaj i praktyčna nievyčarpalnaj krynicy enerhii.

Antypatyja jadraŭ

“Da pracy nad prablemaj termajadravaha syntezu nas zaachvočvaje ŭśviedamleńnie, što enerhija, jakuju možna atrymać z naparstka vadkaha paliva (naprykład, ciažkaha vadarodu ci dejteryju), ekvivalentnaja toj, jakuju dajuć 20 tonaŭ vuhalu”, — tłumačyŭ u “Scientific American” Džerałd Džonas, kiraŭnik labaratoryi “Sandia National Laboratories”. Kolkaść dejteryju ŭ Suśvietnym akijanie aceńvajecca ŭ 40 biljonaŭ tonaŭ, jakich pry sučasnym uzroŭni spažyvańnia čałaviectvu chapiła b na miljard hod. Hetaja enerhija była b ekalahična čystaj, bo praduktam reakcyi źjaŭlajecca čysty hielij, a nie radyjeaktyŭnyja adkidy. Navukoŭcy bačać niebiaśpieku tolki ŭ chutkich neŭtronach, jakija ŭźnikajuć u časie reakcyi i mohuć “apramieńvać” ścieny reaktaru.

Damahčysia termajadravaha syntezu (złučeńnia atamnych jadraŭ) vielmi składana: dadatna zaradžanyja jadry adšturchoŭvajucca adno ad adnaho — i tym macniej, čym mienšaja miž imi adlehłaść. Kab raspačałasia reakcyja, ich treba sutyknuć pamiž saboj. Jak heta zrabić?

U centry Sonca vadarodnaja plazma razahretaja da temperatury ŭ niekalki dziasiatkaŭ miljonaŭ hradusaŭ. U takim “piekle” atamnyja jadry razburajucca vielmi chutka. Plazma znachodzicca pad vielizarnym ciskam, tak što atamnyja jadry taŭkucca ŭ małym abjomie i časta “padajuć” adno na druhoje. Tak pieraadolvajucca barjery adšturchoŭvańnia i pačynajecca jadravy syntez — vadarod pieratvarajecca ŭ hielij.

Navukoŭcy sprabujuć uznavić umovy, padobnyja da soniečnych, u ziamnych labaratoryjach, padahravajučy dejteryjeva-trytyjevuju plazmu. Pakolki nivodzin materyjał nie vytrymaje temperatury ŭ miljony hradusaŭ, plazmu źmiaščajuć u vakuumie ŭ pastku z mahnitnaha pola i starajucca ŭtrymać tam jak maha daŭžej. Reakcyi termajadravaha syntezu ŭdałosia dasiahnuć tolki na pačatku 90-ch, śpiarša ŭ Eŭropie, a paźniej u ZŠA (Prynstan). Ale da pośpiechu było jašče daloka: sproby “zapalić” jadravy reaktar zabirajuć bolš enerhii, čym jon paśla daje. Aściarožnyja padliki havorać, što pieršaja elektrastancyja takoha typu moža być zbudavanaja tolki paśla 2030 h. Heta adbivaje ŭ vučonych achvotu praciahvać daśledavańni, a ŭ sponsaraŭ — davać na ich hrošy.

Mini-bombački

Ale perspektyva zacuhlańnia termajadravaj enerhii moža vyjavicca nie takoj i dalokaj. Šancy nablizić jaje daje hrupa brytanskich i japonskich vučonych, jakaja prapanavała całkam novy sposab dasiahnieńnia syntezu.

Navukoŭcy vyrašyli skarystać dla atrymańnia enerhii toj samy mechanizm, jaki vyklikaje jaje imklivaje vyzvaleńnie ŭ vadarodnaj bombie. Tak, nivodnaja elektrastancyja nia vytrymaje vybuchu, jaki ŭ svoj čas źniščyŭ atoł Bikini, ale ž možna źmienšyć bombu da pamieraŭ makavaha ziarniatka i vyklikać kantralavanyja mikravybuchi!

U vadarodnaj bombie zapalny mechanizm pabudavany na źjavie jadravaj bambardziroŭki. Vadarodny zarad u joj atočany ščylnaj pienaj ź plastyku. “Zvyčajnaja” atamnaja bomba dziejničaje jak zapał. Intensiŭnaje renthienaŭskaje vypramianieńnie, jakoje spadarožničaje jaje vybuchu, dasiahaje słoju plastyku, razahravaje jaho i pieratvaraje ŭ plazmu, jakaja imkliva pašyrajecca. Jana ź vielizarnaj chutkaściu imkniecca vonki, i adnačasova procilehły impuls, skiravany ŭsiaredzinu, ściskaje vadarod, vyklikajučy jahony vybuch.

Z łazeram

Užo ŭ 70-ja hady była vykazana dumka, što termajadravy syntez možna vyklikać i biez udziełu atamnaj bomby. Chapiła b adnaho vypramianieńnia, naprykład łazernaha, nastolki mocnaha, kab imkliva razahreć słoj vakoł vadarodnaha paliva. Ad idei admovilisia, bo łazery tady byli zanadta słabyja, kab dastatkova mocna ścisnuć haz. Viarnulisia da jaje ŭ druhoj pałovie 90-ch, kali ŭdałosia skanstrujavać łazery mahutnaściu ŭ petavat (1015 vat).

Pieršyja eksperymenty byli ŭdałyja. Łazeram nahravalisia maleńkija šaryki z polistyrenu, napoŭnienyja dejteryjem. Plastyk pieratvaraŭsia ŭ plazmu i vybuchaŭ, a ščylnaść źmieściva šaryka ŭzrastała ŭ tysiačy razoŭ (litar vady z takoj ščylnaściu važyŭ by tonu!). Cisk u samaj siaredzinie dasiahaŭ biljona atmasferaŭ. U takich umovach pamiž jadrami dejteryju raspačynałasia reakcyja syntezu. Usia eksperymentalnaja ŭstanoŭka, u jakoj “zapalvaŭsia” ciažki vadarod, była tannaj i źmiaščałasia na piśmovym stale. Heta vielizarny prahres u paraŭnańni z raniejšymi prystasavańniami pamieram z dobry budynak i koštam u sotni miljonaŭ dalaraŭ. Adnak košt toku, spažyvanaha łazeram, usio jašče ŭ šmat razoŭ pieravyšaŭ mahčymyja zapasy enerhii, jakija daje syntez. Kab balans staŭsia stanoŭčym, dejteryjevyja šaryki treba razahreć da 100 młn. hradusaŭ.

Što ž rabić? Pačakać, pakul skanstrujujuć jašče bolš mahutnyja łazery, abo... znajści sposab padahreć ścisnuty vadarod? Mienavita hetym šlacham pajšła brytanska-japonskaja hrupa fizykaŭ z universytetu ŭ Osacy.

U roli hrełki fizyki skarystali dadatkovy łazer mahutnaściu ŭ petavat, jaki ŭklučajecca ŭ momant najbolšaha ściskańnia. Vypramianieńnie traplaje ŭ samuju siaredzinu šaryka praz maleńkuju varonku z zołata. Taki impuls całkam moža zapuścić termajadravuju reakcyju ŭ centry šaryka.

“Heta nabližaje nas da tannych pramysłovych ustanovak, u jakich reakcyi syntezu buduć zapuskacca łazeram”, — pišuć fizyki. Mahutnaści siońniašnich łazeraŭ dla hetaha staje.

Ścieražyciesia tannych aŭtamabilaŭ!

Vialikija pavodki, jakija abrynulisia sioleta na Niamieččynu, Čechiju, mohuć istotna źnizić ceny na rynku patrymanych lehkavych aŭtamabilaŭ.

Stychija začapiła składy šerahu aŭtamabilnych vytvorcaŭ i dystrybjutaraŭ, u pryvatnaści, českaj “Škody”. Była zatoplenaja vialikaja kolkaść mašynaŭ. I choć pradstaŭniki kancernu zapeŭnivajuć, što paškodžanyja aŭtamabili pradavacca nia buduć, niezaležnyja imparciory mohuć nie ŭtrymacca ad spakusy zarabić na paciarpiełych aŭto. Aŭtapierahanialniki dahetul pamiatajuć, jak paśla pavodki 1997 h. na rynku ŭžyvanych aŭtamabilaŭ źjaviłasia šmat niečuvana tannych mašynaŭ i niekatoryja firmy (naprykład, “Fijat”) vymušanyja byli ŭvodzić skidki, kab padtrymać cikavaść da svajoj novaj pradukcyi.

Nia dziva, što paciarpiełyja ad pavodki aŭto tańniejuć: vada, hlej i brud mocna škodziać kuzavu i pierš za ŭsio ruchaviku. Zatoplenyja aŭtamabili treba adrazu adpraŭlać na zvałku. Ale na ich znachodziacca jak pradaŭcy, tak i pakupniki, jakija časta nia viedajuć pra defekty aŭtamabilaŭ: prasačyć ichnaje pachodžańnie pry imparcie z-za miažy byvaje składana.

Paradaksalna, ale impartu takich mašynaŭ moža spryjać i najaŭnaja ŭ mnohich krainach systema mytnych pošlinaŭ, zaklikanaja źmienšyć napłyŭ na rynak patrymanych aŭtamabilaŭ. Naviutkija (choć i zatoplenyja) mašyny abkładajucca minimalnymi pošlinami, što ŭ sukupnaści ź nizkaj pačatkovaj canoj robić ich duža pryvabnymi dla niedaśviedčanych pakupnikoŭ.

U Biełarusi za mašynu, jakoj mienš za 3 ci bolš za 10 hadoŭ, ciapier treba płacić z raźliku 0,55 eŭra za 1 kub.sm abjomu ruchavika (na 0,05 eŭra bolej, čym raniej). Na astatnija inšamarki mytnyja pošliny składajuć 0,35 eŭra za 1 kub.sm.

Vierabji niedajadajuć

Vierabji mohuć apynucca na miažy vymirańnia. U Zachodniaj Eŭropie ich kolkaść źmianšajecca na vačoch. Ciaham apošnich 20 hadoŭ u vakolicach Hamburhu hetych ptušak pamienieła napałovu, u Vialikabrytanii vymierła 10%.

Što pryvodzić da vymirańnia? Heta niebiaśpiečnaja tendencyja ci zvyčajnyja peryjadyčnyja vahańni? Brytanskija arnitolahi nazirali za čatyrma nievialikimi papulacyjami vierabjoŭ na poŭdni Anhlii. Adna ź ich za 30 hadoŭ źmienšyłasia na 80%: ad 150 da 35 zdolnych da razmnažeńnia paraŭ. Hetuju papulacyju navukoŭcy vyrašyli padkormlivać uzimku (ad listapada da sakavika). I za 11 hadoŭ kolkaść ptušak, jakim udałosia pierazimavać, vyrasła na 100%. “Niedachop charčavańnia ŭzimku — hałoŭnaja pryčyna vymirańnia vierabjoŭ”, — robiać vysnovu brytanskija arnitolahi. Upłyvajuć i niekatoryja źmieny ŭ sielskaj haspadarcy: pieranos terminaŭ vysiavańnia zbožžavych ź viasny na vosień, pabudova zbožžaschoviščaŭ, niedastupnych dla ptušak.

Pavodle śviedčańnia vykanaŭčaha dyrektara Hramadzkaha abjadnańnia “Achova ptušak Biełarusi” Alaksandra Vinčeŭskaha, u našaj krainie rezka źmianšajecca tolki papulacyja vadapłaŭnych ptušak (naprykład, šeraj kački) — asabliva na Paleśsi, na zaniadbanych terytoryjach byłych rybhasaŭ. Pryčyna — niastača charčavańnia ŭ niedahledžanych vadajomach.

Razam z tym, jość i vidavoje pavieličeńnie: u suviazi z hlabalnym paciapleńniem klimatu na poŭdni krainy źjavilisia syryjski dziacieł, žoŭtaja čapla dy inšyja, raniej nie zaŭvažanyja ŭ Biełarusi ptuški.

Ftor macuje zuby, psuje nervy

Belhijskija ŭłady majuć namier zabaranić prodaž žujek, landrynak i pihułak, jakija ŭtrymlivajuć złučeńni ftoru. Nadmiernaje ŭžyvańnie preparataŭ z hetym elementam moža vyklikać rasstrojstvy nervovaj systemy, a taksama spryjać raźvićciu asteaparozu, asłableńniu kostak.

Hetaja pastanova nie zakranie prodažu papularnaj va ŭsim śviecie zubnoj pasty z ftorystymi złučeńniami, jakaja baronić zuby. Zabarona pačnie pracavać u kancy žniŭnia. Belhija čakaje, što da jaje ŭ chutkim časie dałučacca i inšyja krainy Eŭraźviazu.