17 studzienia, kali ja viartaŭsia z pasiadžeńnia Arhkamitetu pa padrychtoŭcy śviatkavańnia 85-ch uhodkaŭ BNR, la padjezdu majho domu mianie čakaŭ sini «Opel», ź jakoha nieprykmietna vyjšli bandyty i tak mocna źbili mianie, što ja na try hadziny straciŭ prytomnaść i trapiŭ u neŭrachirurhičnaje adździaleńnie balnicy.
Praź niekalki dzion Anatol Klaščuk rabiŭ majo fota, jakoje było źmieščana ŭ «NN» z nadpisam «Tvar biełaruskaj intelihiencyi». Moj pabity tvar z sumnymi prypuchłymi vačyma staŭ jak by symbalem biełaruskaj intelihiencyi. Ja lažaŭ u bolnicy i dumaŭ: «Dyk jaki ž sapraŭdny tvar biełaruskaj intelihiencyi?»
Paśla stvareńnia prezydenckaj dziaržavy da bolšaści nasielnictva Biełarusi, u tym liku i intelihiencyi, pačali viartacca tyja jakaści, jakija byli typovymi dla balšavicka-savieckaha času i ad jakich jašče nie paśpieli jak maje być advučycca. Heta pierš za ŭsio pačućcio strachu — najbolš pašyranaje va ŭsim žyviolnym śviecie. A jano viadzie za saboj takija admoŭnyja źjavy, jak rabskaje pasłuchmianstva, chałujstva, padchalimstva, demahohija, dźviuchdušša i inš.
Jak prykład takoha pasłuchmianstva, pryviadu niadaŭniuju sesiju Ahulnaha schodu NAN, na jakoj zaćviardžaŭsia novy Statut. Kiraŭnik dziaržavy vyrašyŭ stvaryć u Akademii čynoŭnickuju vertykal i vydaŭ zahad, jakim poŭnaściu likvidavaŭ vybarnaść kiroŭnych pasad prezydenta NANB, vice-prezydentaŭ, hałoŭnaha vučonaha sakratara, Prezydyjumu, ludziej na jakija jon ciapier pryznačaje sam. Siabroŭ Ahulnaha schodu zaćviardžaje taksama jon, a kiraŭnikoŭ ustanoŭ NANB na kantraktnaj asnovie pryznačaje Prezydent akademii. Navat pry Stalinu ŭ AN nie admianiali vybaraŭ. Kamisija pa padrychtoŭcy Statutu poŭnaściu ŭklučyła zahad u jaho prajekt. Hałasavańnie było nia tajnym, a adkrytym, i tamu ŭsie 394 siabry Ahulnaha schodu, jaki, praŭda, byŭ na tracinu razbaŭleny pradstaŭnikami nieakademičnych ustanoŭ, prahałasavali «za». Ja vielmi ździviŭsia, kali ŭbačyŭ, što «suprać» tolki ja adzin, choć ja dobra viedaŭ, što mnohija siabry Akademii nie padtrymlivajuć admieny vybaraŭ svaich kiraŭnikoŭ. Ciapier, pavodle Statutu, kiraŭnikom u Akademii moža stać luby čynoŭnik, navat nie vučony.
Na žal, apazycyjnaja častka biełaruskaj intelihiencyi vyłučajecca, asabliva ŭ apošni čas, mnohimi chistańniami, niapeŭnaściu, vializnaj asabistaj ci kalektyŭnaj ambicyjnaściu, što pryvodzić da svarak. Jašče ŭ čas adradžeńnia 20-ch hadoŭ minułaha stahodździa moj dziadźka Maksim Harecki skazaŭ: «Achviaruju svaim «Ja» va jmia śviatoha ŭsim nam adradžeńnia». Źmieny isnaha ciapier sumna-trahičnaha tvaru biełaruskaj intelihiencyi možna dabicca tolki tady, kali kožny nacyjanalna śviadomy žychar Biełarusi (asabliva ź liku kiraŭnikoŭ biełaruskich partyj i ruchaŭ) budzie kiravacca zapavietami našych adradžencaŭ-papiarednikaŭ. Tolki abjadnańnie biełaruskaj intelihiencyi moža pryvieści da pabudovy sapraŭdnaj niezaležnaj demakratyčnaj eŭrapiejskaj dziaržavy, i tady kožny žychar biaz złoha ŭdaru ŭ tvar padtrymaje poklič: «Žyvie Biełaruś!»
Radzim Harecki
Kamientary