Na hetym tydni spoŭniłasia 90 hod z dnia narodzinaŭ Kastusia Akuły, biełaruskaha emihracyjnaha piśmieńnika i žurnalista, hramadzkaha dziejača i vydaŭca, adnaho z zasnavalnikaŭ Zhurtavańnia Biełarusaŭ Kanady i pieršaha kiraŭnika hetaj arhanizacyi.
Kastuś Akuła byŭ ci nia pieršym piśmieńnikam z paślavajennaj chvali biełaruskaj emihracyi, kniha jakoha patrapiła ŭ maje ruki. Heta było ŭ moj studencki čas u Varšavie, u 1982 abo 1983 hodzie. Kaleha prynios u studencki internat knihu pad niezvyčajnym zahałoŭkam «Zmaharnyja darohi», vydadzienuju ŭ 1962 hodzie. Miesca vydańnia było paznačana jak «Toronto-Miunchen», i heta taksama mieła na toj čas svoj šarm. Ale sapraŭdnaja niespadziavanka čakała mianie pad vokładkaj — kniha była napisanaja takoj biełaruskaj movaj, jakuju ja raniej nie sustrakaŭ. Heta byŭ čas, kali ŭ nas, biełaruskich studentaŭ u Polščy, tolki zaviazvalisia kantakty z zaakijanskaj emihracyjaj, i my jašče nie čytali ni «Biełarusa», ni inšych biełaruskich vydańniaŭ z Ameryki u «emihranckim pravapisie i z emihranckaj leksykaj».
Nu i sama historyja, vypisanaja ŭ knizie «Zmaharnyja darohi», taksama była niezvyčajnaja i nie zusim kab zrazumiełaja «ź pieršaha čytańnia». Kastuś Akuła raspaviadaje pra biełaruskaha junaka, jaki pabyvaŭ i ŭ Biełaruskaj krajovaj abaronie ŭ Miensku, i ŭ niamieckaj dyvizii na froncie ŭ Francyi, i ŭ polskim korpusie brytanskaj armii na froncie ŭ Italii. Mnie treba było hadoŭ, kab zasvoić hetuju schavanuju ad nas za «žaleznaj zasłonaj» častku biełaruskaj doli i kab poŭnaściu zrazumieć toje, pra što pisaŭ Kastuś Akuła. Nasamreč «Zmaharnyja darohi» stali mnie zusim zrazumiełymi tolki paśla taho, jak ja napisaŭ svaju knihu pra biełaruskuju emihranckuju dolu — «Biełaruskuju himnaziju imia Janki Kupały ŭ Zachodniaj Niamieččynie 1945-1950». Maja kniha vyjšła ŭ Biełastoku ŭ 1994 hodzie, a materyjały da jaje ja źbiraŭ u ZŠA i Kanadzie ŭ 1991-1992 hh. Tady jakraz mnie paščaściła sustrecca z aŭtaram «Zmaharnych daroh».
U sakaviku 1992 ja pajechaŭ ź Ńju-Jorku ŭ Taronta na adznačeńnie kanadzkaj biełaruskaj hramadoj uhodkaŭ abviaščeńnia BNR. Pry hetaj śviatočnaj nahodzie ja sustreŭsia z Kastusiom Akułam, i jon zaprasiŭ mianie pahutaryć da siabie dachaty. Havaryli my hałoŭnym čynam pra litaraturu, ja jaho raspytvaŭ pra toje, čamu jon u Kanadzie pisaŭ pa-biełarusku, nia majučy praktyčna čytačoŭ, i čamu nia vyrašyŭ stać anhielskamoŭnym piśmieńnikam (adnu sa svaich knihaŭ — «Tomorrow Is Yesterday» — jon napisaŭ pa-anhielsku). Jon mianie pytaŭsia pra prahres u pierakładzie «Ŭlisa». Pieršaja častka pierakładu vyjšła z drukarni «ORTHDRUK» u Biełastoku ŭ 1993 hodzie, ale ŭ 1989 hodzie ja chatnim sposabam razdrukavaŭ 10 asobnikaŭ amal niečytelnaha kserahrafičnaha vydańnia pierakładu, i spadar Akuła ŭščuvaŭ mianie, što ja nie prysłaŭ jamu adnaho asobnika… Ja paabiacaŭ, što pryšlu jamu asobnik, kali pierakład vyjdzie z narmalnaj drukarni, ale da svajho soramu siońnia ŭžo nia pamiataju, ci strymaŭ svajo abiacańnie…
Słuchajučy ŭ sakaviku 1992-ha anekdotaŭ piśmieńnika pra emihracyjnaje žyćcio i pra jahony antysaviecki pratest na vystaŭcy «Ekspa-67» u Manreali, kali jaho zatrymała kanadzkaja palicyja, ja raśpiŭ z Kastusiom Akułam 0,75 litra polskaj harełki praktyčna biez zakuski. U chacie piśmieńnika nie akazałasia nijakaha najedku, akramia buchanki biełaha italjanskaha chleba, jaki na takuju zakusku nia vielmi kab padychodziŭ. Ja viarnuŭsia da znajomaha, u jakoha zatrymaŭsia ŭ Taronta na načleh, na absalutna miakkich nahach, a pa piśmieńniku mała što było vidać — u jaho była mocnaja hałava…
Kastuś Akuła pamior u 2008 hodzie, pachavali jaho ŭ Taronta. Zdajecca, jon dačakaŭ taho, čaho nia ŭsie biełaruskija emihranckija piśmieńniki dačakali — pryznańnia čytačami ŭ Biełarusi. Jahonyja «Zmaharnyja darohi» atrymali premiju imia Franciška Bahuševiča Biełaruskaha PEN-Centru ŭ 1995 hodzie. A ŭ 2005-m u Miensku vyjšaŭ tom vybranaj prozy Kastusia Akuły pad nazvaj «Rossypy».
U niadzielu 22 listapada surodzičy piśmieńnika ŭ Taronta adznačać jahonyja 90-tyja ŭhodki ŭ Biełaruskim centry pry Sent-Kłarens aveniu, u tym samym miescy, dzie my ź im sustrelisia ŭ 1992 hodzie.
Kamientary