Słonimski dzietdom: niedziciačyja vyprabavańni

U ciopły subotni viečar 21 červienia 1941 hoda ništo nie praročyła biady. Na savieckich pahranzastavach išoŭ papularny film «Źniščalniki», i z kinazały danosiŭsia hołas Marka Biernesa: «Lubimyj horod možiet spať spokojno, i vidieť sny, i zielenieť sriedi viesny». Hetaja pieśnia dla mnohich stanie napaminam pra mirnaje žyćcio.

A niadzielnaja ranica 22 červienia na zachodniaj miažy nastupiła raniej, čym uzyšło sonca.

Kryvavyja darohi

Los usich dziaciej, jakija apynulisia ŭ słonimskim dziciačym domie ŭ 1941—1944 hadach, vielmi padobny, i ŭspaminy pra dziacinstva ŭ ich adnyja na ŭsich. 11-hadovyja Vałodzia Rastarhujeŭ i Słava Rajeŭski paznajomilisia 6 červienia 1941 hoda ŭ pijanierskim łahiery kala miastečka Krynki na Padlaššy, ale adpačynak spyniła vajna. Siostry Hala i Nina Bojki, adychodiačy na ŭschod razam z maci, schavalisia pad mostam u Słonimie. Kali pobač razarvałasia bomba, maci prykryła svaim ciełam niemaŭla i zahinuła. 10-hadovy Barys Kantamiraŭ z bratam Alikam trapili ŭ Słonim z razbomblenaha ciahnika pad Vaŭkavyskam. U hetym ža ciahniku z-pad Łomžy jechaŭ 8-hadovy Valik Svadkoŭski z mamaj i siastryčkaj, ale padčas boju jon zhubiŭ rodnych. Zhubili maci paśla padryvu ciahnika 6-hadovy Ivan dy 4-hadovy Hiena Łohinavy. A 9-hadovy sirata Micia Suprun ź vioski Viacienieŭka ŭziaŭ u ruki minu, jakaja pakalečyła jaho na ŭsio žyćcio.

Siońnia hety śpis naličvaje 63 imiony. Samym maleńkim vychavalniki musili davać proźviščy sami: Pčołka, Iskra, Kudzielka, Žarabcoŭ… Bo svaich proźviščaŭ dzieci nie pamiatali.

Viaźni Słonimskaha kinderchaŭza

U pieršyja dni vajny dziaciej u Słonimie prytulili miascovyja žychary, ale niemcy, uvajšoŭšy ŭ horad, zahadali zdać dziaciej u arhanizavany imi dziciačy dom (kinderchaŭz). U knizie ŭliku pastupleńnia dziaciej u saviecki dziciačy dom za 1944 hod u hrafie «adkul prybyŭ» tak i paznačana: «Zdadzieny miascovymi žycharami ŭ 1941 hodzie, baćki nieviadomyja».

Usich dziaciej-sirot niemcy sabrali ŭ byłym polskim dziciačym domie pa vulicy Paniatoŭskaha, 36. Užo na čaćviorty dzień vajny tut žyli 273 dziciaci. Terytoryja z troch bakoŭ była abniesiena ščylnym płotam, za jakim znachodziłasia niamieckaja vajskovaja častka.

Niemcy viedali, što siarod sirot šmat dziaciej ź siemjaŭ pahraničnikaŭ i vajskoŭcaŭ. Jany pryhnali vychavancaŭ na terytoryju ciapierašniaj škoły № 5, dzie za kalučym drotam znachodziŭsia łahier vajennapałonnych savieckich sałdat.

Dziaciej vadzili praz šerahi paranienych i pytalisia, ci paznajuć jany svaich baćkoŭ. Ryma Vaščylina ŭspaminaje, jak vychavalnica prašaptała: «Paznajecie tatu — maŭčycie, inakš rasstralajuć».

Na vulicy Doŭhaj znachodziŭsia dom malečy, dzie z pačatku vajny fašysty źbirali dziaciej ad hoda da piaci.

Častku dziaciej pieraviali ŭ «kinderchaŭz» — niamiecki dziciačy dom, abniesieny kalučym drotam, pa vulicy Šašejnaj. Dyrektaram dziciačaha doma była nastaŭnica muzyki Volha Ihnataŭna Pikiełka. Niamieckija akupacyjnyja ŭłady pahadzilisia zachavać žyćcio dzieciam z umovaj, što ich achryściać. Padčas słužby śviatary prasili słonimcaŭ stać chrosnymi baćkami sirotam. Ale dziaciej-jaŭrejaŭ nacysty vyjaŭlali i źniščali. Pastroiŭšy dziaciej, jany padymali niekatorym padbarodki i sa słovami «juda» advodzili ich ubok.

Papaŭnieńnie z Rasii

U 1942 hodzie dziciačy dom papoŭniŭsia dziećmi sa Rževa, Smalenska, Kalinina. Ich było šmat abadranych, brudnych, chvorych, z vošami i karostaju. Dziaciej raźmiaścili pad achovaj u budynku byłoj turmy nasuprać vakzała. Spali jany na cemientnaj padłozie, adzin raz na dzień im davali bałandu. Na svoj strach dzieci ŭciakali ŭ horad i prasili ludziej padać kavałačak chleba.

Prabyli dzieci ŭ hetym łahiery kala miesiaca. Na bierazie Ahinskaha kanała niemcy pastavili kamiery dezynfiekcyi. Usich dziaciej prahnali praz sanapracoŭku, a potym raźmierkavali ŭ dziciačy dom. Paśla taho, što jany pieražyli ŭ Rževie, dziciačy dom u Słonimie im padaŭsia rajem, ale nienadoŭha. Lutavali tyf, dyzienteryja, karosta. Dzieci chadzili ŭ łachmanach. Prychodziłasia ŭsio bolš haładać, vychodzić na ciažkija sielhasraboty. Pačuŭšy sihnał kucharki pani Vasileŭskaj «na abied», mnohija nie mahli iści, a paŭzkom dabiralisia da stałovaj. Tam, padstaviŭšy ciažkuju hlinianuju misku, atrymlivali apałonik bałandy i mizerny kavałačak chleba ź piłavińniem.

Na terytoryi ciapierašniaj škoły № 5 znachodziŭsia niamiecki špital. Tam na śmiećcievaj jamie dzieci źbirali blašanki ad zhuščonki.

Vyvaz u Hiermaniju

Trojčy partyi dziaciej vyvozili ŭ Hiermaniju. 21 krasavika 1943 hoda 18 čałaviek pryvieźli ŭ tavarnym vahonie ŭ Baranavičy i raźmiaścili ŭ budynku turmy na raźmierkavalnym punkcie. 10-hadovyja Ryma Vaščylina i Nadzia Pčołka byli ŭ hetaj hrupie samymi maleńkimi. Častku dziaciej adpravili ŭ Falkienburh u dziciačy kancłahier. Cieły tych, chto nie vytrymlivaŭ štotydniovaj zdačy kryvi, spalvali ŭ piečy krematoryja. U druhim kancłahiery znachodzilisia dzieci i darosłyja. Ryma Vaščylina pamiataje doŭhija baraki i ludziej, zmardavanych pracaj i hoładam. Byŭ i treci kancłahier Bierlin-Buh. Barysa Kantamirava razam ź inšymi addali ŭ Niurnbierhu ŭ parabki.

Ryma, Nadzia i Barys — viarnulisia ŭ Słonim tolki jany.

Paślavajennaje žyćcio dzietdomaŭcaŭ

U 1944 hodzie niemcy pieraviali dziaciej u draŭlany dom pa vulicy Studenckaj. 10 lipienia pry vyzvaleńni Słonima ŭ dom patrapiŭ snarad, ale dzieci cudam zastalisia žyvyja. Ich prytulili miascovyja žychary, a paśla vyzvaleńnia raźmiaścili ŭ rabočym pasiołku Albiarcin. Dyrektaram dziciačaha doma była partyzanka Maryja Makaraŭna Šuchno (pa pieršym mužu Šachraj).

Los dziaciej paśla vajny skłaŭsia pa-roznamu: za siostrami Halaj i Ninaj Bojka pryjechaŭ baćka, Ivana i Hienu Łohinavych mama zmahła znajści tolki ŭ 1951-m. Zabrali svajaki dadomu ŭ Kabardzina-Bałkaryju bratoŭ Kantamiravych, a ŭ 1964 hodzie ŭ Kryčavie adbyłasia sustreča Valika Svadkoŭskaha z mamaj i siastroj. Mnohija dzieci zastalisia na ŭsio žyćcio biez baćkoŭ.

Ale znajści svajo miesca ŭ žyćci zdoleli. Juryj Minajeŭ i Maryja Abramava skončyli Minski piedinstytut i stali zasłužanymi nastaŭnikami. Valancin Svadkoŭski, adsłužyŭšy armiju, staŭ šachcioram Danbasa. Tonia Bojka, Lusia Chaładkova i Nina Pčołka vučylisia ŭ Słonimskim miedvučyliščy, pracavali ŭ Kazachstanie. Tania i Nina Chajevy, Dzima Suprun pastupili ŭ Minskaje piedvučylišča imia Krupskaj, jakoje skončyli z adznakaj. Inžynierami karablebudaŭnictva stali Viktar Preda i Alaksandr Małyščyk, kandydatam techničnych navuk Biełaruskaha politechničnaha instytuta — Siarhiej Paŭłavič Baranaŭ, a Michaił Šyšyhin skončyŭ kansiervatoryju.

U žniŭni 1959 hoda adbyŭsia pieršy źlot dzietdomaŭcaŭ u Albiarcinie. Pieršy dyrektar paślavajennaha słonimskaha dziciačaha doma Maryja Šuchno ŭspaminała: «Jakija jany družnyja, viasiołyja! Kolki ŭspaminaŭ, razumnych pačynańniaŭ u ich žyćci. Ja vielmi chvory čałaviek, ale sustreča ź imi mnie nadaje siłu, enierhiju. Kolki śloz ad radaści pry sustrečy. Ja navat zabyvaju pra svaju chvarobu…».

***

Z uspaminaŭ Alaksieja Anatoleviča Kandraćjeva

Moj baćka byŭ zusim maleńkim, kali pačałasia vajna: jamu było ŭsiaho čatyry hady. Časam jon kazaŭ, što moj dzied i babula — heta nie jahonyja rodnyja baćki, a jaho proźvišča było Zujeŭ i žyŭ jon da vajny ŭ Leninhradzie. Mahčyma, heta prosta niejkija dziciačyja ŭryŭki pamiaci, karcinki. A moža być, Jahor Michajłavič prosta zabraŭ ź dziciačaha doma chłopčyka Tolu zamiest svajho syna, jakoha tak i nie znajšoŭ… Moj baćka nie bačyŭ svaich baćkoŭ šeść hadoŭ. Dla dziciaci heta pałova žyćcia. Tamu nieviadoma, ci byli Jahor i Kaciaryna Kandraćjevy rodnymi, ci nie byli, ale vyhadavali baćku paśla vajny mienavita jany, i my ŭdziačnyja im.

Pavialičyć

 ***

Z uspaminaŭ Juryja Piatroviča Minajeva (Haradok, Viciebskaja vobłaść)

Ja nie mahu skazać, kolki mnie hadoŭ, dzie ja naradziŭsia, jak zvali mamu. Tady ž takich, jak ja, źbirali na darohach vajny. Moj baćka byŭ vajskoŭcam, da vajny my žyli na zachodniaj miažy ŭ rajonie Aŭhustova, a pierad pačatkam vajny my z mamaj adpačyvali ŭ vajskovym sanatoryi. Pamiataju, kali pačałasia vajna, jak było strašna padčas bambiožki, na ŭsio žyćcio ŭ mianie zastaŭsia ŭ ruce askołak ad niamieckaha snarada… Kala Słonima mianie i jašče vosiem dziaciej pahruzili na voz, pry ŭjeździe ŭ horad stajaŭ niamiecki rehuliroŭščyk, jaki pakazaŭ nam ruchacca ŭniz pa vulicy Doŭhaj. Tak ja apynuŭsia ŭ dziciačym domie…

 ***

Z uspaminaŭ Rymy Ramanaŭny Vaščylinaj (Słonim)

Ja naradziłasia 14 krasavika 1934 hoda. Chiba ja mahła tady viedać, što za karotkaje vajennaje dziacinstva ŭ mianie budzie try imieni — Ryma, Raja i Ryta? U 1941 hodzie moj tata, staršy lejtenant Vaščylin Raman Afinahienavič, byŭ pamočnikam načalnika štaba 4-j pahrankamiendatury 86-ha Aŭhustoŭskaha pahranatrada. Pa dadzienych Knihi Pamiaci pahraničnikaŭ, jon značycca źnikłym bieź viestak ad 23 červienia 1941 hoda.

Pavialičyć

Rankam 22 červienia 1941 hoda nam abviaścili pra pačatak vajny. Baćka byŭ na zastavie, a da našaha doma padjechała mašyna. Maja mama, Maryja Miafodźjeŭna, źviazała ŭ vuzielčyk samaje nieabchodnaje, i nas pavieźli na ŭschod. U mašynie było mała ludziej, ale z nami byli vajskoŭcy. Jechali my praź les, potym ciahnikom na płatformie, išli pieššu pa bałocie. Pamiataju, jak mianie nios sałdat na rukach. Nalacieli niamieckija samaloty i stali bambić. Mamu ciažka paraniła ŭ skroń i ŭ ruku. Samaloty latali, a my lažali ŭ žycie, i mama skazała, što pamiraje…

Na darozie stajała mašyna, i žančyna, jakaja znachodziłasia ŭ joj, paklikała mianie. Pieraviazała mnie ranu, i my pajechali dalej, trapiŭšy niekalki razoŭ pad bambiožku. Dalej pamiataju, što my padychodzili pieššu da Słonima. Na ŭskrainie horada my ŭbačyli šmat zabitych ruskich bajcoŭ. Žančyna daviedałasia, što ŭ Słonimie jość dziciačy dom, i addała mianie. Tak ja zastałasia biez baćki i maci na ŭsio astatniaje žyćcio na čaćviorty dzień vajny…

Pavialičyć

 ***

Z uspaminaŭ Ivana Alaksiejeviča Łohinava

Niedzie pad vosień 1941 hoda ŭ dziciačy dom zajavilisia niamieckija sałdaty z aficeram. Nas pastavili ŭ dva-try šerahi i stali pierabirać dziaciej pa ŭzroście: chto starejšy — advodzili ŭbok. Tak adabrali kala tryccaci čałaviek. Pamiataju, što pierad strojem dziaciej chadziŭ to ŭprava, to ŭleva niamiecki aficer u čornaj formie: čornyja, da blasku načyščanyja boty, furažka z kukardaj, u levaj ruce za łancužok jon trymaŭ čornuju aŭčarku, a ŭ pravaj u jaho byŭ bizun. Praź niekatory čas pałovu dziaciej pahnali ŭ balnicu na donarski punkt, ja trapiŭ u druhuju płyń. Jak brali kroŭ, jak potym ja akazaŭsia na balničnym łožku, ja nie pamiataju, viedaju tolki, što ja pralažaŭ usio roŭna jak u komie ź vieraśnia 1941 hoda da siaredziny krasavika 1942-ha. Hety čas ja pamiataju zusim drenna, straciŭ zanadta šmat kryvi. Adnojčy ŭzimku mianie vynieśli ŭ kalidor, padumali, što ja pamior. U dziciačym domie ja ŭvieś čas trymaŭsia rukoj za ścieny, dumaŭ, što razvučyŭsia chadzić, na samaj spravie, ja tak asłabieŭ.

 ***

Z uspaminaŭ Rymy Ramanaŭny Vaščylinaj

U carkvie nas pastavili paŭkołam, i prychadžanie abrali sabie chrośnikaŭ. Ja zastavałasia adna. Ubačyła ŭbaku žančynu, padyšła da jaje i skazała, što ŭ mianie ŭ adnoj niama chrosnaj. Tak u mianie źjaviłasia chrosnaja mama, Radziuk Kryścina Vasiljeŭna. Pry chryščeńni mnie dali inšaje imia — Raisa. U ciažkija hałodnyja paślavajennyja hady Radziuk Kryścina Vasiljeŭna, u jakoj byli svaje dzieci, pryniała mianie ŭ svaju siamju…

…Vychavalnica Jeva Bajrašeŭskaja raspaviadała nam paśla vajny, što adnojčy nočču ŭsich jaŭrejskich dziaciej vyvieźli i rasstralali za 30 km ad Słonima ŭ napramku Baranavič.

 ***

Z uspaminaŭ Juryja Piatroviča Minajeva

Tolki adzin jaŭrejski chłopčyk, Miša Šafro, zastaŭsia žyvy. Kali ŭ dziciačy dom prychodzili niemcy, vychavalnicy chavali trochhadovaha małoha pad paduški. 

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0