Што такое праект «Рэфорум» і чаму ён паўстаў? Што адбываецца ў беларуска-еўрапейскіх адносінах, чаму ЕС прыняў той фармат дыялогу, на якім доўгія гады настойвала беларуская ўлада? Ці магчыма ізаляваць дзяржаву і не закрануць пры гэтым грамадства?
На гэтыя і іншыя пытанні ў інтэрв'ю Naviny.by адказаў аналітык Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў (BISS) Дзяніс Мельянцоў.
— Паўгода прайшло з моманту запуску праекта «Рэфорум». Якія прамежкавыя вынікі?
— Мы скончылі падрыхтоўчую фазу, яна была не бачная шырокаму колу грамадскасці. Па-першае, досыць шмат часу пайшло на «чоўнавую дыпламатыю», калі мы проста спрабавалі выбудаваць адносіны з зацікаўленымі бакамі, якія мы хацелі б уключыць у праект, якія хацелі самі далучыцца да праекта, якіх хацеў там бачыць Еўрапейскі саюз.
У многіх бакоў было зусім рознае разуменне і бачанне праекта. Была папярэдняя фаза праграмы «Еўрапейскі дыялог аб мадэрнізацыі Беларусі» (ЕДМ), у рамках якой была сабрана група беларускіх экспертаў, але адсутнічала ўнутраная структура і разуменне таго, што хоча Еўрасаюз. Падчас гэтай фазы былі проста сабраныя беларускія эксперты з тым, каб яны хаця б паміж паміж сабой размаўляць аб канкрэтных шляхах рэфармавання краіны. Паколькі ніякіх фінансавых сродкаў пад гэта не вылучалася, ЕС да канца сам не разумеў, што ён ад гэтага хоча, самым актыўным экспертам давялося самім прыдумляць, чым заняцца.
Паколькі ні да якіх істотных вынікаў гэта не прывяло, Еўрасаюз, як я разумею, вырашыў вылучыць асобны праект, які б займаўся вельмі канкрэтнымі рэчамі ў рамках больш шырокага поля. Гэты праект было прапанавана рэалізаваць BISS, у якога ёсць досвед працы з еўрапейскімі праектамі і які ўдзельнічаў у папярэдняй фазе ЕДМ.
У новага праекта «Рэфорум» ёсць канкрэтныя задачы, рэльныя чаканыя вынікі. Ад праекта чакаюць 16 рэформенных прапаноў, дыялогу паміж рознымі зацікаўленым бакамі, у тым ліку апазіцыяй, уладай, экспертамі, бізнэсам. Гэты праект разлічаны на два гады і падтрымліваецца Еўрасаюзам.
— Што сабой уяўляе праект па выніках узгаднення з усімі зацікаўленым бакамі?
— У адрозненне ад папярэдняй фазы, калі эксперты былі прадастаўлены самі сабе, зараз галоўнымі замоўцамі праекта з'яўляюцца форумы. Іх чатыры. Кожны з іх павінен раз на паўгода прапанаваць па адным прыярытэце рэформаў: што яны лічаць важным для краіны і для іх саміх.
Першы форум збярэ палітычную апазіцыю і грамадзянскую супольнасць. Ён уключае ў сябе лідараў найбуйнейшых палітычных партый і найбуйнейшых аб'яднанняў няўрадавых арганізацый, такіх як Асамблея НДА, Нацыянальная платформа Форуму грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства (ФГС УП), Беларуская асацыяцыя журналістаў і г.д.
Другі форум збярэ прадстаўнікоў бізнэсу і бізнэс-асацыяцый.
Трэці форум досыць умоўны: мы меркавалі, што там будуць прадстаўнікі ўлады. Але ад самага пачатку і мы, і Еўрасаюз разумелі, што наўрад ці ўдасца фізічна сабраць гэтых людзей, таму што вядома стаўленне дзяржавы да самой ідэі Еўрапейскага дыялогу аб мадэрнізацыі. Некалькі разоў і міністр Макей, і іншыя чыноўнікі казалі, што дзяржава не будзе ўдзельнічаць у гэтай праграме, паколькі Еўрапейскі саюз яе анансаваў, прыняў і запусціў у аднабаковым парадку, без кансультацый з Беларуссю. Цяпер яшчэ больш відавочна, што яны не будуць удзельнічаць у «Рэфоруме», таму што яны з Еўрасаюзам на двухбаковай аснове запусцілі «прамежкавую фазу» — практычна такі ж дыялог па мадэрнізацыі, толькі на міжурадавым узроўні.
Атрымалася такая сітуацыя, калі ёсць два незалежныя адзін ад аднаго каналы, па якіх ЕС абмяркоўвае мадэрнізацыю з Беларуссю: адзін накіраваны на грамадзянскую супольнасць, гэта наш праект, а другі — міжурадавыя кансультацыі.
Чацвёрты форум — народны — меркаваўся зусім як віртуальны форум: мы будзем браць прыярытэт з рэпрэзентатыўнага нацыянальнага апытання грамадскай думкі, якія мы будзем праводзіць кожныя паўгода. Першыя апытанні паказалі, што існуе значная разбежка паміж тым, што лічыць важным грамадзянская супольнасць і апазіцыя, і тым, чаго хоча насельніцтва.
— Як працуе ўвесь механізм выпрацоўкі выніковых прапаноў?
— Збіраецца форум, дапусцім, грамадзянскай супольнасці і апазіцыі. Збіраюцца лідары, яны паміж сабой вырашаюць, што яны лічаць зараз галоўным для Беларусі, што трэба рэфармаваць. Раз на паўгода яны вылучаюць адзін прыярытэт. Дапусцім, гэта пенсійная рэформа.
Далей гэты прыярытэт, сфармуляваны ў шырокім выглядзе, трапляе ў Раду праекта, якая фармулюе з гэтага словазлучэння тэхнічнае заданне для экспертаў: што канкрэтна трэба распрацаваць, якія тэрміны, на якія пытанні адказаць, што ўлічыць. Далей, калі гэтыя заданні распрацаваны, на аснове заявак зацікаўленых экспертаў BISS рыхтуе, а Рада зацвярджае групу экспертаў у залежнасці ад колькасці працы, тэрмінаў: ад трох да сямі чалавек. Плюс, будзе прапанаваны эксперт ад Еўрапейскага саюза, які калісьці ў сваёй краіне ўдзельнічаў у распрацоўцы такой рэформы.
Гэтая экспертная група падрыхтуе канкрэтныя прапановы па рэформе, прапановы па змяненні заканадаўства ў рэальных умовах, тут і цяпер, каб гэтая рэформа набыла моц. І экспертная група павінна таксама правесці першасную калькуляцыю, колькі будзе каштаваць правядзенне такой рэформы ў Беларусі. Метадалогія гэтай калькуляцыі пакуль у распрацоўцы.
Гэты гатовы праект паступае на кантроль Рады і форуму, якія яго замовілі. Рада, напрыклад, можа вырашыць, што ўзровень якасці напрацовак экспертаў недастаткова высокі, і накіруе дакумент на дапрацоўку або знешнюю экспертызу.
— А хто ўваходзіць у склад Рады праекта?
— Меркавалася, што ў яго павінны ўваходзіць дасведчаныя, кваліфікаваныя і аўтарытэтны людзі з розных грамадскіх сектараў. На сённяшні дзень гэта экс-кіраўнік Нацбанка Станіслаў Багданкевіч, які прадстаўляе, з аднаго боку, палітычную апазіцыю, з другога боку, гэта чалавек, які мае досвед працы ў дзяржсектары, член савета BISS Пётр Марцаў, прадстаўнік даследчага цэнтра BEROC Павел Данейка, прадстаўнік Нацыянальнай платформы ФГС УП Уладзіслаў Вялічка, прадстаўнік каардынацыйнай групы папярэдняй фазы праекта палітолаг Андрэй Ягораў, кіраўнік інстытута «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч і два прадстаўнікі ад Еўрасаюза ў якасці назіральнікаў.
Склад Рады не закрыты. Зараз вядуцца перамовы з прадстаўнікамі прыватных юрыдычных кампаній. Калі ўдасца кагосьці прыцягнуць з сферы бізнэсу, з Акадэміі навук, універсітэтаў, гэта будзе вялікі плюс. Рашэнне аб сваім пашырэнні будзе прымаць сама Рада.
— Што адбываецца пасля праверкі напрацовак Радай?
— Затым дакумент абмяркоўваецца форумам, які вырашае, як яго далей лабіраваць, якія дзеянні яшчэ неабходна зрабіць. Мы планавалі правядзенне розных круглых сталоў, некалькі канферэнцый, дзе будуць прэзентавацца напрацоўкі, у тым ліку з запрашэння прадстаўнікоў ад улады. Выніковыя праекты рэформаў — гэта дакумент не закрыты, мы апублікую яго на сайце BISS, мы аддамо яго замоўцам, апазіцыя і грамадзянская супольнасць змогуць выкарыстоўваць яго ў сваіх кампаніях.
— Гэта значыць BISS не будзе сам займацца лабіраваннем выніковых прапаноў?
— У рамках праекта такой задачы няма. Ёсць першасная задача — прэзентаваць, правесці публічнае абмеркаванне. Але, зразумела, мы не можам гарантаваць, што праект рэформаў патрапіць у парламент і будзе прыняты.
— Атрымліваецца, па вялікім рахунку, вам усё роўна, ці будуць вашыя напрацоўкі рэалізаваны?
— Нам, як экспертам і адказным грамадзянам сваёй краіны, вядома, гэта важна, але мы не можам гэтага гарантаваць. Натуральна, мы будзем адсочваць, які ўплыў яны будуць мець, ці выкарыстоўваюцца яны рознымі палітычнымі групамі і ўладай.
— А дзяржава наогул не выказала цікавасці да ўдзелу ў праекце? Як без гэтай цікавасці даведацца, які запыт у дзяржавы на рэформы?
— Пры запуску гэтага праекта мы спрабавалі выходзіць на дзяржаўныя інстытуцыі, у тым ліку даследчыя цэнтры пры дзяржаўных органах. Адмовы мы не сустрэлі, як і вялікага энтузіязму, паколькі ёсць рашэнне на вышэйшым узроўні, што дзяржава не ўдзельнічае ў гэтым праекце. На нефармальным узроўні яны гатовыя ўдзельнічаць, але, натуральна, не ўваходзіць у склад Рады «Рэфорума» ці ўдзельнічаць у форумах. Але я спадзяюся, атрымаецца прыцягнуць дзяржаўных экспертаў да ацэнкі праектаў рэформаў, і яны змогуць паўдзельнічаць у абмеркаванні.
Мы прынялі рашэнне, што часткова мы будзем счытваць замову на рэформы гэтага трэцяга форуму з праграм, стратэгій, планаў сацыяльна-эканамічнага развіцця, якія ёсць ва ўрада. І мы мяркуем выкарыстоўваць тыя дыскусіі, напрацоўкі, якія адбываюцца ў рамках дыялогу на міжурадавым узроўні паміж Беларуссю і ЕС.
Гэта значыць, ёсць інфармацыя аб тых прыярытэтах, якія выказваюцца прадстаўнікамі ўлады ў гэтым дыялогу. У чэрвені былі праведзены першыя кансультацыі, і адтуль можна ўжо нешта браць. У самым агульным плане: пакуль уладам было б цікава, каб Еўрапейскі саюз паўдзельнічаў у такіх напрамках мадэрнізацыі, як гандаль і інвестыцыі. Адпаведна, мы можам зрабіць выснову, што для беларускай дзяржавы гэта важна, і працаваць у гэтым кірунку.
— Пасяджэнне першага Форуму грамадзянскай супольнасці і палітычнай апазіцыі прайшло 27 чэрвеня. Ці задаволеныя вы вынікамі?
— Мы задаволены ўжо тым, што ён прайшоў. Адна з задач праекта — сабраць форум і арганізаваць дыялог у рамках канкрэтнай групы. Такі дыялог адбыўся, нават больш актыўна, чым мы меркавалі. Была абмеркаваная працэдура, рэгламент працы Форуму, мы паказалі вынікі сацыялагічных даследаванняў, Форум абраў свайго старшыню. Ім стаў прадстаўнік партыі БНФ Ігар Лялькоў.
Форум пачаў абмяркоўваць прыярытэт рэформаў, які ён павінен вылучыць Радзе праекта. Пакуль гэтага прыярытэту няма, але ёсць топ-6 прыярытэтаў, якія маюць патрэбу ў далейшым абмеркаванні. Форум скончыўся тым, што ён папрасіў у BISS падрыхтаваць больш дэталёвы даклад з нагоды таго, што ўжо ў прынцыпе напрацавана па гэтых прыярытэтах.
Прыкладна 15 ліпень Форум збярэцца яшчэ раз і прыме канчатковае рашэнне, што яны прапануюць для распрацоўкі экспертам.
— Беларуская ўлада доўгі час прапаноўвала Еўрасаюзу перавесці двухбаковы дыялог у фармат размовы на прагматычныя эканамічныя тэмы, без асаблівага акцэнту на палітыку, правы чалавека. У «Еўрапейскім дыялогу аб мадэрнізацыі» ўлады былі незадаволеныя тым, што ім давялося б мець зносіны з прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці. І цяпер, як улада і прасіла, паралельна з «Рэфорумам» пачынаецца т.зв. «Прамежкавая фаза» супрацоўніцтва, у рамках якой бакі якраз і будуць абмяркоўваць мадэрнізацыю без прысутнасці беларускай апазіцыі або грамадзянскай супольнасці. Як вы думаеце, чаму ЕС пайшоў на ўмовы афіцыйнага Менску?
— Фармальна ЕС не пайшоў на ўмовы беларускай улады, таму што тыя перамовы, якія адбываюцца на двухбаковым міжурадавым узроўні, называюцца па-іншаму, а не «Еўрапейскі дыялог аб мадэрнізацыі».
— Так, адбыўся рэбрэндынг, але ў бок, у які і хацела яго перавесці беларуская ўлада…
— Так. Прычына ў тым, што афіцыйны Мінск паслядоўна шматкроць казаў, што ў такім фармаце, дзе ўдзельнічае апазіцыя і грамадзянская супольнасць, ён удзельнічаць не будзе. Ён вельмі выразна даў зразумець Еўрапейскаму саюзу, што той зрабіў неабдумана, не пракансультаваўся з афіцыйным Менскам з нагоды запуску ЕДМ. Зноў-такі, тая прапанова, якую беларускія ўлады накіравалі ў Брусэль, таксама да канца не выканана. Мінск патрабаваў такога фармату, які існаваў паміж Расіяй і ЕС — «Партнёрства для мадэрнізацыі», каб Еўрапейскі саюз фінансаваў тыя праекты, якія хоча Беларускі ўрад. Але на тым этапе Брусэль не пайшоў на такі фармат.
Але на сёння трэба прызнаць, што ў выніку беларускія ўлады праціснулі ўласны фармат перамоваў і дамагліся, каб ЕС усё ж такі вёў перамовы асобна з уладай, не ўключаючы ў гэты працэс грамадзянскую супольнасць, і далі зразумець Еўрасаюзу, што так будзе лепш ўсім.
— Атрымліваецца, гэта больш трэба ЕС, калі ён ідзе на саступкі?
— Асабіста я лічу, што еўрапейскія палітыкі прыходзяць да высновы, што іх стаўка на санкцыі не спрацавала. Так ці інакш, трэба альбо камбінаваць кнут і пернікі, альбо спрабаваць зноў пераходзіць да нейкага этапу ўцягвання Беларусі, пачынаючы з непалітычных рэчаў, такім чынам набліжаць яе да еўрапейскіх стандартаў.
Атрымліваецца, што паўтараецца працэс, які адбываўся ў 2008—2010 гадах, але на іншым якасна ўзроўні, таму што цяпер пытанні больш выразныя і больш сістэмныя.
Зацікаўленасць еўрапейскага боку зразумелая: яны хочуць захаваць нейкія рычагі ўплыву, яны хочуць працягваць перамоўны працэс з тым, каб усё ж мець інфармацыю і, як яны спадзяюцца, такім чынам ўздзейнічаць і на бюеларускае грамадства, і на беларускую ўладу.
— Вы лічыце такі фармат дыялогу пераважным? Таму што як мінімум частка апазіцыі будзе незадаволеная…
— Пры любым рашэнні заўсёды ёсць незадаволеныя. Натуральна, палітычная апазіцыя будзе незадаволеная збліжэннем Еўрасаюза з Беларуссю на афіцыйным узроўні, таму што гэта звужае іх ўплыў. Калі раней яны былі кантактным бокам ад Беларусі, то цяпер ЕС размаўляе з беларускім урадам, і магчымасці для лабіравання ў апазіцыі зніжаюцца.
Калі казаць пра інтарэсы краіны і грамадства ў цэлым, то, на маю думку, той фармат, які цяпер знойдзены, пазітыўны, таму што Еўрапейскі саюз сыходзіць ад ізаляцыі, прапануе дапамогу, у тым ліку, у эканамічных пераўтварэннях краіны. Няхай гэтая дапамога сёння хутчэй экспертная, чым фінансавая або тэхналагічная, але ж з чагосьці трэба пачынаць.
— Крытыкі скажуць, што гэта можа быць выкарыстана беларускай уладай для ўласнага ўмацавання і, па сутнасці, закансервуе сітуацыю…
— Гэта хутчэй тэарэтычная праблема: як нам аддзяліць беларускі рэжым ад грамадства? Гэта значыць, ці можна ізаляваць беларускія палітычныя вярхі ад грамадства, зрабіць так, каб было дрэнна палітычнай эліце, але добра грамадству і краіне? На маю думку, гэта зрабіць вельмі цяжка. Натуральна, калі ЕС будзе інтэнсіўна дапамагаць Беларусі ў мадэрнізацыі, эканамічных рэформах, гэта так ці інакш цмацуе, у тым ліку, і становішча ўлады. Але тут трэба глядзець, якіх выгод больш.
— І чаму больш выгод ў дыялогу ЕС з беларускай уладай?
— Маё меркаванне ў тым, што ўмацаванне і мадэрнізацыя краіны, незалежна ад таго, хто пры ўладзе, гэта станоўча, таму што гэта мае доўгатэрміновы ўплыў на развіццё беларускай дзяржавы, грамадства, яго патэнцыялу і г.д. Любая ізаляцыя Беларусі, я лічу, шкодная.
Каментары