Pra jubilej Alaksandra Tvardoŭskaha piša Vital Taras.
Jaŭhienij Jeŭtušenka kaliści napisaŭ: «Poet v Rośsii — bolšie, čiem poet». Hetyja radki niaredka paŭtaralisia apošnimi dniami — u suviazi z pachavańniem Andreja Vaźniasienskaha, adnaho z apošnich «šaścidziesiatnikaŭ». I mała chto zadajecca pytańniem: što značyć «bolš, čym paet»? Čym vymieryć maštab paeta albo epochi? I ŭvohule, ci nielha być prosta paetam?
Ale paradoks u tym, što mienavita ŭ jaho vypadku vyznačeńnia «paet» niedastakova. Dastatkova budzie skazať: hałoŭny redaktar «Novoho mira». I heta budzie svajho rodu kod 1960‑ch.
Voś jon ja
Tvardoŭski naradziŭsia sto hadoŭ tamu — 8(21) červienia. U toj hod naradziłasia Łarysa Hienijuš i pamior Leŭ Tałstoj. Junactva Tvardoŭskaha, jaki naradziŭsia na Smalenščynie, u siamji «kułakoŭ», vypała nie prosta na epochu reformaŭ — na «vialiki pierałom». Stalinskuju kalektyvizacyju jon apaviavaŭ u svajoj «Krainie Muravii».
Svaich bratoŭ, aryštavanych pavodle padazreńnia ŭ antysavieckaj ahitacyi, Tvardoŭski vyraksia. Baćku, jaki źbieh sa ssyłki, kab pahladzieć, što robicca ŭ rodnym domie, syn vydaŭ milicyi.
«Syn za baćku nie adkazvaje!» — Hetyja stalinskija słovy sarkastyčnym refrenam buduć paŭtaracca ŭ paemie Tvardoŭskaha «Pa pravie pamiaci», jakuju jon napiša ŭ siaredzinie 1960‑ch i jakaja budzie apublikavana ŭ Savieckim Sajuzie tolki ŭ 1987. («Zabyť, zabyť vielat biezmołvno, chotiat v zabvieńje utopiť živuju bol…»)
A pierad samaj vajnoj vyjšaŭ chrestamatyjny «Lenin i piačnik». Usie pamiatajuć «Lenin? Tut i sieł starik!». Ale jość u hetym vieršy i inšyja radki, jakija čytajucca siońniašnimi vačyma zusim inakš, čym u savieckaj škole:
- A po śviežiej po dorožkie
Vdruh k izbuškie piečnika.
Na konie v vozkie chorošiem —
Dva vojennych siedoka.
- Zamietałaś biespokojno
U okoška vsia sieḿja.
Vchodiat hosti:
‑‑ Vy takoj‑to?
Śviesił ruki:
‑‑ Vot on ja…
Aŭtar jaŭna atajasamlivaje siabie ź niaščasnym piečnikom, jaki aśmieliŭsia zrabić zaŭvahu Leninu. Jak, napeŭna, pamiataje čytač, usio abyjšłosia — piečnika nie rasstralali, navat nie pasadzili. Pravadyr usiaho tolki paprasiŭ jaho spravić piečku, kab nie čadziła. I navat pachvaliŭ za rabotu — praŭda, nie zapłaciŭ. Ale čajem litaściva napaiŭ.
Hieroj jaho apovieści
Potym budzie vajna, na jakoj Tvardoŭski vajavaŭ artylerystam (jak i Vasil Bykaŭ, ź jakim paznajomicca paźniej). Budzie «Vasilij Ciorkin». Ja nie litaraturny krytyk i nikoli nie vaźmu na siabie śmiełaść aceńvać paeziju. Ale Ivan Bunin, jaki arhanična nie vynosiŭ falš i asabliva balšavicki pafas, byŭ u zachapleńni ad paemy Tvardoŭskaha. Pavodle mnohich jaho kaleh‑frantavikoŭ, paema faktyčna, stała pieršym słovam praŭdy pra vajnu.
Tak ci inakš, Tvardoŭski byŭ uładaj abłaščany. Łaŭreat troch stalinskich, adnoj leninskaj i adnoj dziaržaŭnaj premij, kandydat u členy CK KPSS, deputat Viarchoŭnaha Savieta RSFSR, ordenanosiec.
Jak napisaŭ adzin publicyst pra Vasila Bykava — usio ŭ jaho było: i zvańnie Hieroja sacpracy, i zvańnie narodnaha, i dača, i aŭtamašyna. Čaho ž jamu nie chapała, čamu nie chacieŭ vieraj i praŭdaj słužyć načalstvu, jakoje stolki dla jaho zrabiła?
Čamu Tvardoŭski dvojčy pahadziŭsia ŭziać pad svaju redakcyju saviecki litaraturny časopis «Novyj mir»? Što prymušała jaho adčajna zmahacca z cenzuraj, CK, litaraturnym načalstvam usich ranhaŭ?
Na CHCHII źjeździe KPSS Tvardoŭskamu dali słova. U jaho vystupleńni było, zrazumieła, šmat kazionnych i dziažurnych słovaŭ, uschvaleńniaŭ palityki partyi.
Ale było i niešta novaje, što hučała zusim niezvykła ŭ ścienach Pałaca źjezdaŭ.
Užo na samym pačatku aratar pryvioŭ słovy Lva Tałstoha, jakim jon zakančvaje svaje «Sievastopalskija apaviadańni»: «Hieroj ža majoj apovieści, jakoha ja lublu ŭsimi siłami svajoj dušy, jakoha imknuŭsia adnavić va ŭsioj pryhažości jaho i jaki zaŭsiody byŭ, jość i budzie cudoŭny, — praŭda». Niedachop mnohich našych knih, ‑‑ praciahvaŭ Tvardoŭski — pierš za ŭsio niedachop praŭdy žyćcia, aŭtarskaje azirańnie, što možna, čaho nielha, to bok niedavier da čytača (…)
Kali pierad nami čytač, jaki nie vałodaje tak zvanaj lohkaściu piara, mastak, jakomu ŭłaściva hetaja pakutlivaja niaŭpeŭnienaść i sumnieńni ŭ svaich siłach, ‑‑ a čym bolš značny i surjozny mastak, tym mienš ułasicva jamu samaŭpeŭnienaść, ‑‑ dyk jon, pieraaadolvajučy ŭsio heta, źviartaje svaju pramovu da čytača ŭ siłu ŭnutranaj nieabchodnaści vykazvańnia, tamu što jon nie moža pramaŭčać. I tady na śviet źjaŭlajecca kniha, jakaja kranaje mianie, čytača, da hłybini dušy, kniha, jakaja ŭvachodzić u moj asabisty fond, kniha, jakaja składaje niejkuju častku mianie, samoha, robić mianie razumniejšym, lepšym, macniejšym i bolš ščaślivym». (CHCHII źjezd KPSS. 17‑31 kastryčnika 1961 hoda. Stenahrafičnaja spravazdača.M.1962)
«Ja adkryŭ Sałžanicyna»
Takoj knihaj vielmi chutka dla Tvardoŭskaha i miljonaŭ čytačoŭ jaho «Novoho mira» stanie «Ŝ‑854. Adzin dzień adnaho zeka». Hetym zekam byŭ Alaksandr Sałžanicyn. Rezkaje antystalinskaje vystupleńnie, ź jakim Chruščoŭ vystupiŭ u zaviaršeńnie taho samaha źjezda, padkazała, što pryjšoŭ momant, kali možna i treba skazać choć by častku praŭdy pra HUŁAH. I Sałžanicyn pryjšoŭ u «Novyj mir».
Tvardoŭski prapanavaŭ nazvać apaviadańnie «Adzin dzień Ivana Dzianisaviča»…
U «Navamirskim dziońniku», jaki letaś vyjšaŭ asobnym vydańniem u Maskvie, Tvardoŭski apisvaje svaju sustreču z Chruščovym, jakoj doŭha i ŭparta damahaŭsia.
«—Ja źviarnuŭsia da Vas, Mikita Siarhiejevič, z hetym rukapisam tamu, što, ščyra kažučy, moj redaktarski dośvied ź niesumniennaściu havoryć mnie, što kali ja nie źviarnusia da vas, hetuju talenavituju knižku zarežuć.
Zarežuć — z hatovaściu paćvierdziŭ jon». Ale Chruščoŭ pierad tym užo nie tolki pračytaŭ «Adzin dzień Ivana Dzianisaviča». Prezidyjum CK KPSS pryniaŭ pastanovu ab publikacyi.
A voś vyłučeńnie apovieści na dziaržaŭnuju premiju skončyłasia pravałam. Namienkłaturnaje litaraturnaje načalstva zrabiła ŭsio, kab raścisnuć «škodnuju knihu». A kali skinuli Chruščova, ideałahičnaja zhraja kančatkova sarvałasia z łancuha.
V 1965 hodzie Kamitet dziaržbiaśpieki dakładaŭ, što Tvardoŭski naviedaŭ Novasibirsk, dzie sustrakaŭsia z čytačami. «Kažučy pra ciažkaści vypusku časopisa», A.T. «zajaviŭ, što redkalehii časopisa nialohka, bo vychad časopisa inšy raz zatrymlivajecca pavodle niezaležnych ad časopisa akaličnaściaŭ». Adkazvajučy na pytańnie ab adnosinach da publikacyj Sałžanicyna, A.T. skazaŭ: «Ja adkryŭ Sałžanicyna, baraćbita za praŭdu, i nie škaduju ab tym, što drukavaŭ jaho tvory».
Paśla «Ivana Dzianisaviča» u NM byli jašče nadrukavany «Matronin dvor», «Vypadak na stancyi Krečetaŭka». A voś «Rakavy korpus» i «U kruzie pieršym» apublikavać u časopisy nie ŭdałosia. Sałžanicyna Tvardoŭskamu namienkłatura nie daravała.
Ciorkin na tym śviecie
Zdymali hałoŭnaha redaktara «Novoho mira» dvojčy. Pieršy raz — u 1954, za sprobu publikcyi ŭ časopisie «paklopnickaj i palityčna škodnaj» satyryčnaj paemy «Ciorkin na tym śviecie». Druhi raz — u asabliva cyničnaj formie — u 1970.
9 lutaha na biuro sakrataryjata SP SSSR adbyŭsia kančatkovy razhrom redakcyi «Novoho mira». Jašče za čatyry dni da taho było pryniata rašeńnie pryznačyć namieśnikam hałoŭnaha redaktara časopisa Dz. Balšova. Paśla hetaha Tvardoŭski napisaŭ zajavu z patrabavańniem źniać jaho podpis na druhoj (lutaŭskaj) knižcy «NM» za 70‑y hod. (Balšoŭ — u minułym pieršy sakratar CK ŁKSMB. U 1966‑m, budučy hałoŭnym redaktaram «Sovietskoj kultury», napisaŭ danos na śpiektakl Teatra Satyry «Ciorkin na tym śviecie». Tvardoŭski jak aŭtar paemy abvinavčvaŭsia ŭ «źniavazie hramadzianskich, patryjatyčnych pačućciaŭ savieckich ludziej».) Pasiadžeńnie Biuro nie stenahrafavałasia. Sa składu redkalehii byli vyviedzieny Łakšyn, Kandratovič, Natalja Sac, Vinahradaŭ — hałoŭnyja paplečniki Tvardoŭskaha. Na jaho miesca pryznačany Ryčard Kasałapaŭ. Najbolš aktyŭnym krytykam byłoha hałoŭnaha redaktara vystupiŭ Siarhiej Michałkoŭ. «Tvardoŭski nie zaŭvažaje, jak ź jaho na Zachadzie lepiać madel «hałavy apazicyi». (Ź dziońnika A.T.) Kali Tvardoŭski zajaviŭ, što nie pryznaje rašeńnia biuro i čakaje adkaz na svoj zvarot u CK, prysutny Alaksandr Čakoŭski ździeklivym tonam zapytaŭsia: «Vy spadziajeciesia na stanoŭčy adkaz»? Usio ŭžo było vyrašana.
Akramia taho, što Tvardoŭskaha źniali z pasady hałoŭnaha redaktara, jaho demanstratyŭna nie vybrali delehatam CHCHIII źjezda KPSS, a taksama i ŭ deputaty. I ŭ toj samy čas pakinuli ŭ časopisie niekatorych byłych supracoŭnikaŭ piśmieńnika. Kab źbić čytačoŭ z pantałyku, zrabić vyhlad, byccam ničoha nie mianiajecca — idzie narmalnaja «rakirovačka».
Jak im śpicca pa načach?
Nie daravali Tvardoŭskamu i šmat inšych publikacyj. Siarod ich byli vieršy Arkadzia Kulašova, proza Vasila Bykava. Tvardoŭskamu davodzilisia litaralna prabivać praz hałoŭlit jaho «Miortvym nie balić». «Ataku schodu», «Kruhlanski most». («Sotnikaŭ» byŭ nadrukavany paśla sychodu Tvardoŭskaha). Voś što pisaŭ, naprykład, saviecki paet i krytyk Mikałaj Hrybačoŭ u «Litieraturnoj hazietie» u žniŭni 1969. «V. Bykaŭ tak piša savieckich ludziej, što niezrazumieła, jak my vajnu vyjhrali». Sam Alaksandr Tvardoŭski nie byŭ abstraktnym maralistam i pavodle charaktaru nie padobny byŭ da paeta‑liryka. Z tym ža Sałžanicynym jany łajalisia ŭ redakcyi nie adnojčy — ledź nie da bojki. Nie z‑za idejnych razychodžańniaŭ. Prosta ŭ kožnaha byli svaje zadačy. Tvardoŭski, najpierš, dumaŭ pra toje, jak uratavać časopis. Sałžanicyn ličyŭ, što mahčymaści drukavacca lehalna ŭ hetaj krainie ŭžo vyčarpany. «Archipiełah HUŁAH» byŭ vydadzieny ŭ Francyi. Uvosieni 70‑ha jaho aŭtar atrymaŭ Nobieleŭskuju premiju. A ŭ nastupnym hodzie jaho departavali ŭ Hiermaniju.
Adnak Tvardoŭski moh samaaddana zastupacca za maładych talenavitych litarataraŭ. Naprykład — za Iosifa Brodskaha, jakoha ŭ siaredzinie 60‑ch u Leninhradzie sudzili za «tuniejadstva». Pierakładčyk Kazłoŭski ŭspaminaŭ, jak Tvardoŭski na niejkaj viečarynie ledź nie pabiŭsia z Prakof́jevym, jaki nadrukavaŭ u «ŁH» artykuł pra pośpiechi leninhradskich piśmieńnikaŭ i pra svaju pracu z maładymi. Kažuć, Tvardoŭski kryčaŭ na jaho: — Ty miarzotnik! Ty źniščyŭ maładoha paeta! — Nu, i što ž? Heta praŭda! Heta ja skazaŭ Rudenku (tahačasnamu hienprakuroru SSSR — V.T.;), što jaho treba aryštavać! — Ty miarzotnik! Jak ža ty pa načach śpiš paśla hetaha!—A ty ŭ hetuju spravu nie leź! Jana brudnaja! — A ja abaviazkova ŭmiašajusia!
I ŭmiašaŭsia, padpisaŭ kalektyŭny list u abaronu Brodskaha. Ale jamu samomu časta nie chapała padtrymki kaleh. Asabliva nie chapała jaje ŭ ciažki momant razhromu časopisa. Tvardoŭski tady ciažka zachvareŭ i pamior praz paŭtara hoda — 18 śniežnia 1971.
Jamu byŭ usiaho 61 hod.
Kamientary