Не правапісам адным жыве мова

Колькі было шуму‑галасу вакол рэформы беларускага правапісу!

Нарэшце ўсё сцішыліся. Асабліва зарадаваныя лінгвісты‑нармадаўцы. Новыя правілы, у якіх знайшла адлюстраванне іх навуковая і грамадзянская пазіцыя (у тым ліку адмова перадаваць на пісьме асіміляцыйную мяккасць зычных з дапамогай літары Ь), узаконеныя і ўступаюць у дзеянне з 1 верасня 2010 года.

І ўсё ж бура пакінула след у свядомасці грамадства, найперш інтэлігенцыі. Памацнела боязь некаторых рэдактараў. Крый Божа парушыць «правапіс»! Нярэдка ў гэтае паняцце ўкладаюць граматыку і нават лексіку.

Усведамляючы ўсю важнасць правілаў арфаграфіі, мы не павінны выпускаць з‑пад увагі іншыя аспекты ўжывання слова, пытанні культуры мовы і стылістыкі.

Каб дапамагчы настаўнікам (а праз іх і вучням) авалодаць новымі правіламі, акадэмічныя лінгвісты А.Лукшанец, Л.Кунцэвіч, І.Кандраценя даюць да іх тлумачэнні («Роднае слова». 2009. №1—9). Праўда, засяродзіўшыся на пытаннях правапісу, яны часам недастаткова патрабавальна ставяцца да падрыхтоўкі публікацыі ў цэлым.

Так, у каментарах да правапісу зычных чытаем: «У вершаваных тэкстах для захавання рыфмы замест у складовага можа пісацца ў нескладовае (і наадварот): «Ў добры час на улонні вясковым, дзе вадзіца крынічная б’е, навучыўся я матчынай мове і задуманых песняў яе» (Л.Гаўрылкін //Роднае слова. 2009, №6).

Адразу мусім паправіць мовазнаўцаў: не празаік Л.Гаўрылкін напісаў верш, а паэтка Ларыса Геніюш. Мо ў нейкіх лінгвістычных картках‑прыкладах прозвішча і імя пісьменніка былі пададзеныя скарочана: ЛГ. А каментатары скарачэнне раскрылі наўздагад. Ці які дасціпнік пажартаваў? Але ж цяпер мовазнаўцы «падмацаваліся» за кошт даследчыкаў з Інстытута літаратуры — аб’яднаныя ў адной акадэмічнай установе. І маюць усе магчымасці паспяхова вырашаць праблемы аўтарства тэксту.

Але будзьма паблажлівымі да навукоўцаў і рэдакцыі часопіса (на жаль, у друку нельга ўнікнуць недаглядаў, апісак).

Напэўна, пры публікацыі верша аўтарскае словазлучэнне «навучыўся матычнай мовы» паправілі паводле сучаснай граматычнай нормы (навучыўся матчынай мове).

Калі б назоўнікі былі паслядоўна ўжытыя ў форма роднага склону (мовы, песняў), памылкі не было б. Такія варыянты вядомыя: «Наўчыўся я слоў беларускіх ад маці» (Я.Купала). Параўнаем таксама: «Вучыць на ўсякае дамаводства» (Ф.Янкоўскі). Вучыць (вучыцца) на добрае (з жывога маўлення).

Прыкра бачыць і граматычныя хібы ў тэксце навукоўцаў, адрасаваным шырокай чытацкай аўдыторыі: «Гэтае правіла важна з пункту погляду адрознення правапісу гэтых слоў у беларускай і рускай мовах».

Як сказаў А.Лукашанец, у хуткім часе будуць падрыхтаваныя ў выглядзе асобнага выдання каментары да новай рэдакцыі правілаў арфаграфіі і пунктуацыі (Звязда. 16.09.2009). Будзем спадзявацца, аўтары ўважліва перачытаюць рукапіс і выправяць адзначаныя ды іншыя хібы.

• 7
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0