Ці атрымаў бы Гедройц прэмію імя Някляева?

Другі знаёмы, якога я таксама вельмі паважаю, задаўся ў блогу рытарычным пытаннем: «Вось чаму прыўкрасных паэтаў узнагароджваюць за не найлепшую прозу»? Трэці мой добры сябра сказаў, што Някляева нават чытаць не будзе, бо ведае, што кніга напісаная абы-як, вельмі хутка. Карацей, пачалося звычайнае беларускае абы-што. Усе раптам вырашылі, што Някляева ўшанавалі за палітыку.

Я прачытаў Някляева і большасць кніг з доўгага спіса Гедройца. Хацеў бы растлумачыць, чаму «Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без» на маю сціплую думку — найлепшая проза, напісаная ў 2012 годзе. І чаму менавіта гэты раман (зноўку — імхо) заслугоўваў галоўнай нацыянальнай прэміі.

Гэта раман пра сучаснасць.

Няма больш праўдзівага раману, які б так проста называў рэчы сваімі імёнамі. Някляеў не выдумляе тыранаў і не бярэ з галавы антыўтопіі. Некалькімі кароткімі замалёўкамі — пераважна зімы 2010 года — ён дэманструе, у якім месцы і часе мы жывем. Асобны рэспект — за сцэну са шпрыцам на допыце КДБ. Гэтая сцэна аўтару, які асуджаны з адтэрміноўкай прысуду, можа каштаваць вельмі дорага.

Гэты раман асэнсоўвае сучаснасць так, як і патрабуе добрая літаратура — праз прызму ўнутранага свету асобы. Гэта не сінопсіс, як нашумелы тэкст Антона Дыбава «Прэзідэнт Л». І не спроба ўціснуць усе медыйныя нагоды апошніх 12 гадоў, ад трагедыі на Нямізе да тэракту ў Мінску, у біяграфію аднаго героя. Такую спробу мы бачым у тэксце Аляксандра Філіпенкі «Былы сын», апублікаваным рускім часопісам «Сноб». Тэкст, дарэчы, годны — перш за ўсё дзякуючы метафары падлетка, які ляжыць 9 гадоў у коме, устае і бачыць, што нічога ў краіне не змянілася. Але адна сцэна сустрэчы з былой каханай праз 30 гадоў, апісаная ў Някляева, выклікае — пры ўсёй сваёй інтымнасці і адарванасці да вялікіх падзей — болей эмпатыі і эмоцыяў, чым усе «экшны» «Прэзідэнта» і «Былога сына».

Гэта раман пра гісторыю.

Пісаць пра гісторыю беларускія празаікі любяць, бо гэта адводзіць ад небяспекі апісваць сучаснасць. Але звычайна «гісторыя» — гэта пазамінулае стагоддзе. Тут жа мы бачым нядаўнюю гісторыю — 1960-я. Някляеў падарыў майму пакаленню нарыс горада, які знік назаўсёды. «Няміга-Шанхай», «Мутнае вока», «Праспект-Брадвэй»: сыдзе пакаленне Някляева (як потым сыдзем і мы) — і знікне той Мінск, Мінск «Круглай плошчы» і стыляг. Праз паралелі і закальцаванасць сюжэту, праз дэбістаў, якія дапытваюць героя ў 2010-м і аказваюцца сынамі тых, што пужалі ў 1960-х, тэкст даводзіць, чаму ў нас цяпер усё так, як ёсць. Не ў пазамінулым стагоддзі пачалася нашая сённяшняя рэальнасць. А там, у 60-х. І што яшчэ здзіўляе: яны былі апантаныя тым жа, што і мы! Яны таксама біліся супраць руйнавання цэнтру! Яны спрабавалі дастукацца нават да Хрушчова, за што іх абвінавацілі ў спробе замаху! Кніга пакідае адчуванне, што ты — не адзін. Што ў мінулым, нядаўнім мінулым, тым жа болем, якім праціналася твая душа, калі ты бачыў зруйнаваны кораб Купалаўскага, праціналіся душы тых, хто бачыў, як руйнуецца слабодка на Нямізе.

Гэта раман пра чалавека.

Паводле жанру напісанае Някляевым нагадвае «У сырах» рускага бальшавіка Эдуарда Лімонава. Лімонаў, як бы мы да яго не ставіліся, стварыў добрую пісанку пра ўнутраны свет усімі кінутага старога палітыка, які толькі што выйшаў з турмы і бавіць час у сваёй кватэры, што пільнуецца целаахоўнікамі. «У сырах» — шчыры аповед пра жанчын, якія кідаюць, пра жыццё, якое не мае асаблівага сэнсу, пра барацьбу, якая не ўдалася, і пра пацука, які аказваецца найлепшым сябрам чалавека, але памірае. У Някляева мы бачым такі ж тып героя: чалавека, які шмат што бачыў, прайшоў праз турму, атрымаў паразу ад дзвюх каханак. Жанр, які можна было б назваць квазірэалістычнай life-story, робіцца вельмі папулярным у свеце: Някляеў, як і Лімонаў, трапілі ў плынь. Лімонаў з «У сырах» ходзіць у фіналістах усіх буйных расійскіх прэмій. Але кніжка Някляева куды лепшая за «У сырах». Перш за ўсё — абаяльнасцю героя, які не хворы на манію велічы. Някляеўскі герой 60-х — сціплы хлопец, якому ўсе каханкі даюць гарбуза (дакладна так, як бывае і ў жыцці!). Някляеўскі герой 2010-х — чалавек, які перажыў шмат расчараванняў, але не пырскае атрутай, як Лімонаў. Някляеўская інтанацыя — гэта голас такога, ведаеце, Леанарда Коэна, хрыпаваты і спакойны.

Гэта раман пра пытанне.

Праз увесь тэкст праходзіць пытанне, якое не страціла актуальнасці з 1960-х: «Хто нас усіх здаў»? Пытанне нашага веку Някляеў сфармуляваў з той жа дакладнасцю, з якой некалі Дабралюбаў задаўся пытаннем «Што такое абломаўшчына?».

Гэта раман пра сусвет.

Усе асноўныя падзеі дваццатага стагоддзя кружляюць вакол Мінска і някляеўскай «тусы». Студэнты радыятэха выходзяць на кароткіх хвалях на сувязь з Луі Армстрангам і атрымліваюць ад яго кружэлкі з аўтографамі. Кружэлкі абгорнутыя газетамі, у якіх паведамляецца, што Кенэдзі забілі іншапланецяне. Прачытаўшы, хлопцы робяць выснову, што іх закадыка, «Алік Амэрыканец», Лі Харві Освальд, быў марсіянінам — бо, як зазначае Някляеў, хоць яны і былі стылягамі, але стылягамі савецкімі, г. зн. — верылі газетам. Нават Карыбскі крызіс Някляеў звязвае з Мінскам і з ударам па мордзе аднаму замежнаму нахабніку. Чакайце, вось-вось з’явяцца Манро і Элвіс! Упэўнены, гэтая кніжка будзе цікавая замежным выдаўцам.

Вартая таксама і мова: Някляеў піша кароткімі, простымі сказамі — у адрозненне, напрыклад, ад Юрыя Станкевіча, мова якога сапраўды вельмі прыгожая, выкшталцоная, стылёва насычаная. Але амаль кожны абзац у Някляева канчаецца дасціпнай высновай, арыгінальнасць якой выклікае ўсмешку.

Галоўнае ж: я не пабачыў у рамане ніякай палітыкі. Каханне — так. Казлоў — так. Здраду — так. Але — ні слова пра палітыку.

Людцы, хопіць ганьбіць сваё. Не чытаеце кніг — і не чытайце, але годзе асуджаць тых, хто чытае, і чытае шмат. І прымае важныя рашэнні. Так, Гедройц — не адзіная прэмія, якую маем. Але Гедройц ажывіў літаратурны працэс, выклікаў інтарэс чытачоў да беларускага і, галоўнае, цікаўнасць замежных выдавецтваў да таго, што пішацца па-беларуску. Дыскрэдытуем Гедройца — застанемся з «Прэміяй за духоўнае вазраждзеніе»…

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0