«Калі ты знаходзішся сам-насам з сабой, хочацца расплакацца, успамінаючы ўсё». Ірына Шчасная пра жыццё на волі і валанцёрства ва Украіне

«Калі простыя людзі глядзяць, што мы робім — яны перастаюць бачыць у нас агрэсараў»

— Чаму ты прыехала ва Украіну? Табе не страшна заставацца ў месцы, дзе ў любы момант можа нешта прыляцець, выбухнуць? 

— Я заўсёды хацела сюды вярнуцца. Ну, а цяпер прыехала, бо тут пачаў працу беларускі «пункт нязломнасьці». Украінцы — выдатны народ, і мне вельмі-вельмі шкада, што Расея стварыла такія ўмовы, што ўсе сядзяць без святла, цяпла, вады.

І нават невялікі ўклад — калі я абагрэю 3— 5‑10 чалавек хоць бы кубкам гарбаты і нейкім бутэрбродам, гэта будзе мой нейкі асабісты ўчынак. Мне, напэўна, будзе маральна так лягчэй. 

А што датычыць ракет, якія пастаянна ляцяць, БПЛА, непацверджаных «Арэшнікаў» — ну, калі я знаходжуся ў месцах, дзе няма хованкі, стаўлюся па-філасофску: будзь што будзе. Калі сховішча ёсць, у прынцыпе, я спускаюся, але часта там не затрымліваюся — становіцца сумна. Цікава назіраць за рэакцыяй людзей. Вось цяпер, калі была пагроза «Арэшніка», у сховішчы дастатковая колькасць кіяўлян, і людзі не панікавалі, яны не заціснутыя, не сышлі ў свае нейкія перажыванні, страхі. Яны жартавалі, абмяркоўвалі навіны. Я бачу, што гэтая калектыўная згуртаванасць, якая падтрымліваецца пазітывам, дапамагае ім перажываць усе гэтыя цяжкія моманты.

— Як рэагуюць твае блізкія, сям'я на гэтую рызыку?

— Натуральна, думаю, родныя, сябры, якія жывуць не ва Украіне, перажываюць. Людзі наогул жывуць нейкім стэрэатыпам, што тут папросту кожную хвіліну нешта ляціць, што мы жывём у акопах, што пераходзім дарогу — і па нас працуюць мінамёты. (смяецца) Або што мы проста пакрыліся ледзянымі сталактытамі! Я разумею іх перажыванні, страхі, таму заўсёды спрабую растлумачыць, што гэтага няма і блізка. Што Кіеў жыве звычайным жыццём — з агаворкай на нейкія ўмовы, якія прынесла гэтая расейская агрэсія. Але людзі ж не зламаліся, яны працягваюць жыць.

— У цябе самой было такое стэрэатыпнае ўспрыманне? 

— У мяне няма ўнутранага страху, што я прыеду і неадкладна мяне атакуе нейкі дрон. Я разумела, што адбываецца, сачу за навінамі, кантактую з людзьмі, якія тут жывуць. Вядома, калі ў першы раз пачула працу СПА па дронах, было непрыемна. Але цікаўнасць узяла верх, і я пайшла на балкон глядзець, як гэта адбываецца. Кажуць, у першы раз усе так робяць. (смяецца)

Ракеты, балістыка — гэта вельмі страшна. Гэта не проста свіст — гэта гул, які нарастае, хістаюцца сцены, бразгочуць шыбы. Адчуванне, што гэтая ракета вось-вось наляціць на дом і проста ўцісне цябе ў зямлю.

Калі я першы раз заспела балістыку, хованкі ў будынку не было. Заставалася спусціцца на першы паверх і сядзець паміж дзвюх сцен. Потым, памятаю, ужо на нейкі дзень балістыка ляцела ў 6 або 7 раніцы, а я досыць позна легла спаць і вырашыла не ўставаць: сон быў даражэйшы. Ну, дык гэтыя ракеты і праляцелі.

Калі мы другі раз заехалі, у канцы студзеня, дні запоўніліся намётамі, «пунктам нязломнасці», арганізацыйнымі момантамі.

Гэта нейкі пастаянны апгрэйд, прыцягненне грамадскасці — таму што гэта пункт беларускі, мы вельмі хочам, каб звычайныя ўкраінцы, кіяўляне не бачылі ў нас ворагаў, як, на жаль, часам адбываецца пасля 24 лютага 2022 года.

І ў прынцыпе, мне здаецца, у нас атрымліваецца. Кожны дзень было шмат падзякі, цёплых слоў. Тут вельмі цёплыя беларуска-ўкраінскія сувязі. Неяк паліцыянт распавядаў, што ў яго тата з Магілёўскай вобласці.

І калі простыя людзі, нават не маючы сваякоў-беларусаў, глядзяць, што мы робім — яны перастаюць бачыць у нас агрэсараў. Украінцы працягваюць бачыць у нас сяброў.

 Але агулам, я думаю, гэта вялікая праца над тым, каб у будучыні мы аднавілі добрыя адносіны паміж нашымі двума народамі. 

«Ніколі не забуду, што прычыніла каласальны боль сваёй сям'і»

— Як для цябе прайшлі гэтыя паўтара года на волі?

— Яны праходзяць вельмі цяжка. Мне чамусьці цяжка адаптавацца ў Польшчы, хоць я ведаю, што гэтая краіна робіць для нас вельмі шмат.

Я прыехала ў зусім незнаёмы мне Беласток. Са знаёмых там было тры чалавекі, улічваючы мужа і дзіця. Я не ведала, што рабіць, куды пайсці, вельмі цяжка заводзіць новыя знаёмствы. Паступова я пачала ездзіць у Варшаву, дзе сябры, з якімі я была знаёмая з 2020 года, дзе людзі, з якімі мы сталі блізкія з СІЗА або зоны. А Беласток — гэта нейкая адзінота. Гэта думкі аб тым, што адбылося ў маім жыцці. Аб тым, што я выехала з Беларусі.

Напэўна, нейкую ўнутраную лёгкасць я набыла толькі тут, ва Украіне. Можа, таму што ўжо жыла тут, я выдатна разумею ўкраінскую, ведаю, што мяне па-беларуску выдатна зразумеюць. І ведаю, што калі ў краме нешта скажу па-расейску, мяне дакладна не павесяць на слупе, як гэта распавядае прапаганда. Ну і людзі, якія мне заўсёды падабаліся і падабаюцца. Ёсць нейкае набліжанае адчуванне дому. 

— Ці застаўся нейкі адбітак тых 4 гадоў калоніі? 

— Так. Вось гэтыя ПТСР яшчэ не прайшлі. Я вельмі стузаны чалавек. Мяне вельмі лёгка ўзбударажыць чымсьці, на што іншыя людзі наогул не рэагуюць. Адзінае, тут, ва Украіне, я зусім перастала баяцца людзей у форме. Хоць і да 2020-га, нават у Кіеве ад іх шугалася, а пасля зоны пару дзён у Менску, калі я бачыла амапаўцаў, якія курсуюць па вуліцах, міліцыю, — для мяне гэта было проста нейкім кашмарам. Я думала, гэта не пройдзе ніколі.

Жахліва рэагавала на вайсковую форму: мне вельмі шмат зла прычынілі людзі ў ёй, унутраныя войскі, якія працуюць у ВК-4 і не толькі. Тут усё гэта як рукой зняло. Да нас пастаянна прыходзіць паліцыя, Нацыянальная гвардыя — абсалютна нармальныя людзі. Прыходзяць нашы добраахвотнікі, украінскія вайскоўцы —выдатныя людзі. Я не адчуваю ніякай пагрозы. Знаходжанне ва Украіне цалкам нівелявала гэтую фобію ўніформы.

— Якія праявы наступстваў гэтага перажытага табой жаху?

— Гэта бясконцыя ўспаміны, думкі пра тых, хто там застаўся, гэта цалкам парушаны сон — і нават тут сніцца, што я павінна выйсці, а мяне не адпускаюць і даюць дадатковы тэрмін, — я прачынаюся ў халодным поце. Калі ты знаходзішся сам-насам з сабой, проста хочацца расплакацца, успамінаючы ўсё гэта і ўяўляючы, што яно ж там у Беларусі нікуды не знікла. Яно ёсць, а я не магу нічога зрабіць.

— Ты размаўляеш пра гэта з блізкімі?

— Не. Па-першае, частка проста не разумее, што гэта такое — сядзець. А іншая вельмі моцна траўмуецца, калі даведаецца ва ўсіх падрабязнасцях, што там адбывалася. Я, бывае, пагавару пра гэта з хлопцамі, якія самі праз гэта прайшлі. У мяне ёсць дзяўчынкі, якія таксама адседзелі вялікія тэрміны і цяпер ім нялёгка зноўку вучыцца быць мамамі. Не хочацца нагружаць іх сваімі праблемамі, таму што яны перажываюць тое ж, што і я. Калі ўжо зусім балюча, стараюся чымсьці замяшчаць гэтыя пачуцці.

«Пабудуем мы з мужам сваё жыццё паасобку або разам — час пакажа»

 — У першы месяц пасля калоніі ты казала, што змянілася не ў лепшы бок. Як цяпер адчуваеш гэтую змену ў сабе, у адносінах з сям'ёй? 

— Гэта і пра стасункі з роднымі, з сям'ёй той жа, якія ўжо не такія, як былі да арышту.

Гэта мой унутраны свет — калі раней я заўсёды была ўпэўненая, душа кампаніі, мне было лёгка мець зносіны з людзьмі, то цяпер ува мне купа комплексаў, нейкая ўнутраная забітасць.

Хоць я, вядома, вучуся і размаўляць, і заводзіць новыя знаёмствы — і нават атрымліваецца, але на гэта сышло дзесьці месяцаў 6‑7 і часцяком яшчэ выклікае шмат перажыванняў.

У мяне вялікае пачуццё віны за тое, што прыехала з Кіева ў Менск, проста ў турму. Нейкае ўнутранае памутненне, што я «хачу быць там, дзе мой дом» прымусіла вярнуцца, і я падвяла сваіх блізкіх, выракла іх на перажыванні, пакуты. Здзейсніла велізарную глупства, і мая віна тут, увогуле, відавочная і недаравальная. Я прычыніла каласальны боль сваёй сям'і. Ніколі гэтага не забуду, мне з гэтым жыць да канца дзён.

Але, натуральна, трэба рухацца далей, таму, напэўна, я тут спрабую адасобіцца ад праблем, якія наваліліся.

Зразумець гэтае жыццё і што мне трэба ў прынцыпе, таму што я не магу паехаць у Менск, у які я хачу больш за ўсё на свеце. Кіеў прыносіць мне нейкую маральную палёгку. Адсюль я планую пачаць новы этап свайго жыцця.

Павялічыць

— Наколькі ўвесь гэты досвед, расстанне паўплывала на вашы з мужам адносіны? Многія пары, як бы ні стараліся, вельмі мяняюцца і не знаходзяць агульнай мовы.

— У першую чаргу, я вельмі ўдзячная свайму мужу за тое, што ён у маю адсутнасць быў побач з маім дзіцём, яшчэ і ў эміграцыі, адзін. Калі няма бабуль і дзядуляў, якія былі з унукам пастаянна. Я ведаю, як яму было цяжка, і, аднак, дзіця вучылася, у яго ўсё было. 

Узаемаадносіны? Вядома, тут не тое што элемент — тут вяха непаразумення, таму што жыццё раптам развяла нас настолькі па розных баках, што прыйсці да таго суладдзя, якое было да моманту арышту, калі не немагчыма, то вельмі цяжка.

Але я заўсёды да мужа буду ставіцца як да добрага чалавека, таму што я памятаю яго добрым, спагадным. Ён вельмі добры тата для майго дзіцяці.

Я не ведаю, што і як будзе ў будучыні, але я ўдзячная ў цэлым разуменню сітуацыі, што, з майго пункту гледжання, тут няма вінаватых. Вінаватыя не я, не мой муж — вінаваты рэжым, які дапусціў усё тое, што адбылося ў нашым жыцці.

Але пры гэтым, зноў-такі, гэта павага, гэта падзяка і разуменне, што ён як роднасная душа нікуды ад мяне не дзенецца. 

— А каханне?

— Напэўна, яно ўва мне засталося, але трансфармавалася, змянілася. Я з гэтым чалавекам пражыла вельмі шмат гадоў свайго жыцця і страціць яго ці сказаць «Да пабачэння, ведаць цябе не хачу» — ну, не, вядома. Мы ж не адмаўляемся ад сваіх блізкіх. Так, так выйшла, але мой муж мне родны чалавек.

Яму, напэўна, цяжка мяне зразумець, даць рады з маімі вось гэтымі ПТСРамі, маёй нервовасцю, нейкай падазронасцю залішняй. Натуральна, у яго хапала сваіх клопатаў — яму трэба было выжываць з дзіцем у эміграцыі. Таму, думаю, ён таксама ўсё выдатна разумее. Натуральна, у нас былі гэтыя размовы на кухні, падчас якіх мы прыходзілі да разумення, што, як бы ні склалася, мы родныя людзі. Мы можам пабудаваць сваё жыццё асобна або разам — час пакажа, але адзін ад аднаго назаўжды кудысьці падзецца — гэта ўжо немагчыма.

— Што на сваім досведзе ты магла б параіць сем'ям, як кантактаваць з былым палітвязнем, які вяртаецца ў сям'ю? 

— Я чытала шмат парадаў псіхолагаў з гэтай нагоды.

Проста, калі чалавек, які чакае, сапраўды чакае, падтрымлівае, разумее, хто да яго прыйдзе — чалавек зранены, змардаваны, псіхічна нестабільны. Калі ён да гэтага гатовы, то няхай займаецца сваёй другой паловай. Калі ён хоць бы ледзь-ледзь сумняваецца, лепш адразу быць адкрытым і расставіць усе кропкі над і. Альбо ёсць другі, самы дзейсны варыянт — хадзіць да псіхолага. Таму што сітуацыя напраўду мегатраўматычная для абодвух. 

Я ў нейкай ступені вінавачу сама сябе за сваё грэбаванне псіхалагічнай дапамогай. Калі выйшла і адразу з'ехала, падумала, што мне гэта не трэба, што я спраўлюся сама, тым больш, што там у мяне ўжо нейкія былі антыдэпрэсанты.

Потым, праз нейкі час, месяцаў праз 8, усё ж такі жыццё прымусіла мяне яшчэ раз звярнуцца да псіхолага. Калі б адразу выконвала ўсе рэкамендацыі па рэабілітацыі і адаптацыі, напэўна, было б значна лягчэй.

Павялічыць

— Што ў тваім выпадку было складаным, калі ты вярнулася дадому? 

— Ну, дадому я не вярнулася — я вярнулася ў незнаёмае асяроддзе, краіну, да незнаёмых людзей. Гэта складана.

Потым — я вярнулася, а дзіцяці ўжо 14 гадоў. Ён ужо не той маленькі коцік, якога памятаю, а я ж загрузла ў 2020-м. Я памятаю яго 10-гадовым, калі ён на вуліцы гуляў так, каб я магла бачыць з акна. А цяпер ён гуляе да дзесяці вечара і, калі я яму назвоньваю па 10 разоў, пытаюся, дзе ён, — натуральна, падлетка гэта пачынае раздражняць, я памятаю сябе ў гэтым узросце. У прынцыпе, я б сапраўды гэтак жа рэагавала. Цяпер разумею, што падлетку, напэўна, не вельмі прыемна чуць «сонейка, кацяня». Раней я не магла сябе пераадолець, хацелася ўнутрана нагнаць гады, якія згубіла. 

Не думаю, што прайшло дастаткова часу для таго, каб мы зусім адзін да аднаго прывыклі. Але ўсё будзе добра, трэба проста прайсці гэты этап. Трэба час і ўмеранасць у сваіх эмоцыях. Хачу больш да яго прыслухоўвацца і разумець яго патрэбы, каб увайсці ў рэчышча, якое прынясе камфорт нам абодвум.

«Калі хтосьці проста кажа «Іра» — я, сцепануўшыся, выпростваюся»

— Ты выкрасліла са свайго жыцця той турэмны досвед, ці засталіся нейкія звычкі? 

— Не, я зусім не выкрасліла гэтыя чатыры гады. Калі проста хтосьці кажа «Іра», я, сцепануўшыся, выпростваюся, таму што яшчэ на падкорцы сядзіць, што гэта рэжым і яго трэба выконваць. Цяпер мне важна мець запас ежы. Ведаеш, у зоне як: вось скончылася ежа, а перадача яшчэ далёка Ці цябе яе наогул пазбавілі і ты ясі толькі тое, што даюць у сталоўцы. А гэта не заўсёды можна есці.

Я стала вельмі хутка паліць — усе кажуць: «У цябе цыгарэта за паўхвіліны». А гэта таму, што ў зоне ніколі няма часу пастаяць і папаліць — трэба кудысьці бегчы, бегчы. 

— Ці правільна я разумею, што выйсці з турмы — вельмі вялікае шчасце, але жыццё не становіцца адразу лёгкім і шчаслівым? Далей шмат праблем, проста новага ўзроўню.

— Перафразую вядомую прымаўку: дзяўчына можа выйсці з калоніі, а калонія з дзяўчыны — не. (смяецца) Натуральна, гэта цяжкасці, гэта будучыня сацыяльнага ўладкавання, пастаянная няўпэўненасць у сабе.

А ці паставяцца да цябе па-нармальнаму людзі, з якімі ты знаёмішся ўпершыню? Бо табе самой здаецца, што ў табе нешта не так, што ёсць нейкі адбітак.

Зноў-такі, калі гэта іміграцыя прама ў нейкую нечаканую для цябе краіну, трэба вучыць мову. Я б, напрыклад, рабіла гэта яшчэ ў калоніі, але палітычным забаранілі мець на руках кнігі па вывучэнні замежных моў. Потым я апынулася ў гэтым новым свеце і зразумела, што проста зараз схапіцца за польскую і штудзіраваць яе няма маральных сіл, таму што няма сіл нават на тое, каб падтрымаць саму сябе. 

Таму вось гэтая камунікацыя з навакольнымі людзьмі, вось гэты ўнутраны сорам, калі ты хочаш нешта сказаць, — таксама дадатковы стрэс. Так, прасцей з'ехаць у краіну, дзе табе лёгка, якую ты ўжо ведаеш, але ў большасці палітвязняў такі ж досвед, як у мяне.

— Ты адчуваеш сябе шчаслівай? 

— Скажу так: я магу часта адчуваць сябе вясёлай, калі знаходжуся ў добрай кампаніі. Я навучылася быць вясёлай — так было не заўсёды пасля вызвалення. Але весела і шчасліва — гэта розныя рэчы. Пакуль яшчэ я не прыйшла да шчасця. Не магу сказаць, што я шчаслівы чалавек, але мне хацелася б ім стаць.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 3
• 0
• 1