У сталіцы пачаўся знос манументальнага корпуса былой абласной дзіцячай бальніцы на вуліцы Петруся Броўкі. Каб расчысціць пляцоўку пад новы медыцынскі аб'ект, унікальны будынак 1930‑х гадоў давялося пазбавіць ахоўнага статусу. За гэтым стаялі вядомыя дактары архітэктуры, якія скарысталіся сваім уплывам.
Экскаватары ўжо пачалі фізічна разбураць сцены чатырохпавярховага будынка на вуліцы Петруся Броўкі, 5, як можна меркаваць па апублікаваных фотаздымках.
Доўгі час гэты манументальны корпус быў адным з самых вядомых закінутых будынкаў сталіцы. Дзіцячая бальніца знаходзілася тут з 1975 па 2004 год. Пасля моцнага пажару медустанову перавялі ў Бараўляны, а сам будынак апусцеў. У 2007 годзе нават быў распрацаваны праект яго рэканструкцыі, аднак з-за высокага кошту работ (каля 20 мільёнаў даляраў у эквіваленце) справа з месца не зрушылася. Будынак працягваў прыходзіць у заняпад, перажыўшы яшчэ адзін пажар у 2009 годзе.
Аднак тэрыторыя ў цэнтры горада не магла доўга заставацца незадзейнічанай. Каб узвесці там нешта новае, уладам спачатку трэба было легальна пазбавіцца ад статусу помніка, бо іначай пра знос не магло б ісці і гаворкі. У 2019 годзе аб'ект паспяхова пазбавілі ахоўнага статусу, і толькі пасля гэтага лёс пляцоўкі быў вырашаны канчаткова. Цяпер на месцы гістарычнага будынка ўзводзяць новы сучасны корпус Мінскага гарадскога клінічнага анкалагічнага цэнтра з аддзяленнямі медыцынскай рэабілітацыі і рэанімацыі.
Савецкае ар-дэко ад французскага архітэктара
Доўгі час памылкова лічылася, што корпус на вуліцы П. Броўкі, 5 (да 1982 года — вуліца Падлесная) спраектаваў знакаміты архітэктар Георгій Лаўроў у межах агульнага ансамбля Клінічнага гарадка БДУ (1929—1931).
Аднак, як высветлілі даследчыкі міжваеннай архітэктуры, праект будынка быў створаны ў сярэдзіне 1930‑х гадоў у 2‑й праектнай майстэрні пры Наркамздраве СССР. Яе ўзначальваў запрошаны ў Савецкі Саюз выбітны французскі архітэктар-мадэрніст, адзін з заснавальнікаў Міжнароднага кангрэса сучаснай архітэктуры Андрэ Люрса.
Непасрэдным выканаўцам праекта пад кіраўніцтвам Люрса выступіў архітэктар А. Апрасян. Першапачаткова манументальны будынак задумваўся як новы корпус Медыцынскага інстытута, але да пачатку вайны завяршыць яго не паспелі.
Гэты маштабны аб'ект з'яўляецца выразным і ўнікальным для Беларусі прыкладам постканструктывізму — стылю, які стаў пераходным этапам ад авангарда да савецкай неакласікі і аб'яднаў у сабе адразу тры кірункі.
Ад канструктывізму будынак узяў вялікія квадратныя і гарызантальныя аконныя праёмы, глухі атык з геральдыкай на цэнтральным фасадзе, а таксама інтэграваны ў цэнтр дваровага фасада круглы цыліндрычны аб'ём. Менавіта ў ім размяшчалася бібліятэка з прасторнай чытальнай залай на ніжнім узроўні і лекцыйная зала ў выглядзе амфітэатра — на другім паверсе. Гэты аб'ём складаў адзіную прасторавую кампазіцыю з параднай уваходнай групай. Ад неакласікі праекту дасталася манументальная сіметрычная кампазіцыя.
Уплыў жа «буржуазнага» ар-дэко праявіўся ў яруснай, прыступкавай будове цэнтральнага рызаліта (выступа) і перспектыўным прафіляваным уваходным партале. Фасады завяршаў гарызантальна вынесены карніз, а ў дэкоры актыўна выкарыстоўвалася характэрная пластыка з лаканічнымі абрамленнямі, цягамі і філёнгамі.
Галоўным жа элементам стылю на фасадзе сталі глыбокія прафіляваныя нішы на ўсю вышыню бакавых крылаў, якія аб'ядноўвалі вокны ў адзіны вертыкальны рытм: падобны прыём у Мінску можна пабачыць на знакамітым Доме ўрада архітэктара Іосіфа Лангбарда.
Будынак паспяхова перажыў Другую сусветную вайну. У 1950—1953 гадах ён прайшоў рэканструкцыю пад кіраўніцтвам архітэктараў І. Рудэнкі і М. Барсукова. Яны падышлі да працы максімальна далікатна і захавалі аўтэнтычную стылістыку і дэталіроўку даваенных фасадаў. У інтэр'ерах захоўваліся арыгінальныя элементы ўваходнай групы: кесаніраваныя столі, дэкаратыўныя плафоны, прафіляваныя карнізы і балюстрады.
У 2001 годзе ўсе гэтыя архітэктурныя вартасці былі афіцыйна прызнаныя, будынак уключылі ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей.
Архітэктурны калабарацыянізм
Згодна з Кодэксам аб культуры Беларусі (арт. 94), пазбавіць будынак статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці практычна немагчыма. Закон строга патрабуе доказаў фізічнай страты аб'екта або поўнай страты яго вартасцей пры ўмове «немагчымасці навукова абгрунтаванага аднаўлення».
Больш за тое, як адзначаюць крыніцы «Нашай Нівы», фізічна будынак таксама знаходзіўся ў прыдатным для рэстаўрацыі стане: захаваліся не толькі сцены і лесвіцы, была цэлай уся сталярка, нават стаяла яшчэ даваенная мэбля. Толькі дах праваліўся ў адным месцы.
Аднак у 2018 годзе ўрад даў прамое даручэнне Міністэрству культуры разгледзець пытанне аб выключэнні будынка са спісу. Юрыдычную перашкоду ў выглядзе Кодэкса трэба было неяк абысці, каб апраўдаць знос і вызваліць месца пад інвестыцыйны праект анкацэнтра.
У верасні таго ж года Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў звярталася ў Генеральную пракуратуру. Эксперты папярэджвалі, што прамыя даручэнні Саўміна і асабіста тагачаснага міністра культуры Юрыя Бондара «станоўча разгледзець прапанову аб пазбаўленні статусу» — гэта не толькі парушэнне Кодэкса аб культуры, але і відавочнае карупцыйнае правапарушэнне: умяшанне службовых асоб у дзейнасць іншых органаў. Пракуратура на гэты зварот заплюшчыла вочы.
На дапамогу чыноўнікам прыйшлі лаяльныя навукоўцы з Рэспубліканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны.
Як паведамляюць нашы крыніцы, якія былі непасрэднымі сведкамі працэсу пазбаўлення статусу, галоўную ролю ў ім адыгралі тагачасныя дэкан архітэктурнага факультэта БНТУ, доктар архітэктуры Армен Сардараў і дырэктар Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі, акадэмік Аляксандр Лакотка.
Армен Сардараў, па ўспамінах сведкаў, выкарыстаў усё сваё красамоўства і ўплыў, каб пераканаць не вельмі дасведчаных у пытаннях аховы культурнай спадчыны ўдзельнікаў Рады ў тым, што будынак не мае каштоўнасці.
Яшчэ больш адзначыўся Аляксандр Лакотка. Супрацоўнікі ягонага Цэнтра ў Акадэміі навук папярэдне правялі вялікую працу па даследаванні будынка і падрыхтавалі грунтоўнае навуковае заключэнне аб яго высокай гісторыка-культурнай каштоўнасці.
Аднак Лакотка быў вельмі незадаволены такім вынікам, бо дакумент ішоў насуперак патрабаванню Саўміна. У выніку акадэмік праігнараваў працу сваіх падначаленых і ўласнаручна падрыхтаваў і падпісаў іншае заключэнне.
Менавіта гэты дакумент і даў Міністэрству культуры неабходную фармальную падставу для выключэння будынка са спісу спадчыны.
Як адзначаюць нашы крыніцы, гэта не адзіны вядомы выпадак, калі Лакотка наўпрост чыніў перашкоды захаванню архітэктурных помнікаў у сітуацыях, калі гэта не вымагала ад яго нічога, акрамя подпісу. Усё, каб не раздражняць улады і падаўжэй захаваць за сабой пасаду. Але ў кастрычніку 2025 года 70‑гадовага акадэміка ўсё роўна выправілі на пенсію.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬЦяпер чытаюць
А мы вам казалі: «не думайце, што гэта капейкі»! Сталі вядомыя звесткі, колькі падаходнага беларусы Літвы пералічылі розным грамадскім структурам8
Каментары
Як аказалася, НКУС яго забіў, інсцэніраваўшы пад самагубства, за адмову прызначаць на кіруючыя пасады ў БССР дасланых з Масковіі.
***
Старшыню Саўнаркама БССР Мікалая Галадзеда ў 1937 годзе абвінавачвалі ў недаацэнцы партыйных кадраў, накіраваных з Масквы, і заступніцтве нацыяналістычных элементаў.