Стварэнне лекаў, палімераў і новых матэрыялаў. Чым нам дапаможа «клік-хімія», за якую сёлета далі Нобелеўку?
Трое навукоўцаў атрымалі Нобелеўскую прэмію па хіміі за поспехі ў «клік-хіміі», якая можа мець прымяняцца ў лячэнні і дыягностыцы хвароб. Тлумачым, што гэта такое.
Сёлета прэмію па хіміі, гэтак жа, як і па фізіцы, атрымалі адразу трое навукоўцаў. Як адзначана ў прэс-рэлізе Нобелеўскага камітэта, амерыканец Бары Шарплес і датчанін Мортэн Мелдал уганараваныя за тое, што «заклалі аснову для функцыянальнай формы хіміі — клік-хіміі — у якой малекулярныя будаўнічыя блокі хутка і эфектыўна злучаюцца». А амерыканка Кэралін Бертоцы «вывела клік-хімію на новы ўзровень і пачала выкарыстоўваць яе ў жывых арганізмах».
Клік-хіміяй называюць раздзел навукі, у якім вывучаюцца спосабы злучэння разрозненых малекул у адно цэлае. Гэтую назву доктар Шарплес прыдумаў у 2000 годзе.
«Гэта пра тое, каб злучаць малекулы разам, — кажа старшыня Нобелеўскага камітэта па хіміі. — Уявіце, што вы можаце прымацаваць невялікія хімічныя зашпількі да розных тыпаў будаўнічых блокаў. Тады вы маглі б злучыць гэтыя зашпількі разам і вырабляць малекулы большай складанасці і разнастайнасці».
Неўзабаве пасля таго, як доктар Шарплес высунуў гэтую канцэпцыю, ён і доктар Мелдал незалежна адзін ад аднаго адкрылі хімічную рэакцыю, названую азід-алкінавым цыкладалучэннем з выкарыстаннем меднага каталізатара. Сёння гэта лічыцца жамчужынай клік-хіміі.
«Калі гэтая рэакцыя была выяўленая, гэта было падобна на адкрыццё шлюза, — кажа адзін з сяброў Нобелеўскага камітэта. — Мы выкарыстоўвалі яе ўсюды, каб будаваць усё».
Доктар Бертоцы, хімік і прафесар Стэнфардскага універсітэта, змагла дастасаваць гэтую рэакцыю да біямалекул, якія часта сустракаюцца на клеткавых паверхнях і ў жывых арганізмах, не закранаючы хімічны склад клетак, за якімі яна назірала.
Па словах сябра камітэта, яе праца зрабіла рэвалюцыю ў тым, як мы можам аналізаваць і бачыць малекулы ў жывым целе. Вынікі яе даследванняў сёння шырока прымяняюцца ў фармацэўтычных распрацоўках у галіне раку, для працы з ДНК і ў матэрыялазнаўстве.
«Сфера клік-хіміі ўсё яшчэ знаходзіцца на ранніх стадыях», — кажа доктар Бертоцы ў тэлефоннай размове з NYT, і дадае, што яшчэ «трэба адкрыць і вынайсці шмат новых рэакцый», для ўжывання ў такіх галінах, як біятэхналогія, лячэнне і дыягностыка хвароб.
Але ўжо сёння клік-хімію можна выкарыстоўваць для стварэння лекаў, палімераў, новых матэрыялаў і многіх іншых рэчаў.
Асабліва доктар Бертоцы падкрэслівае важнасць клік-тэрапіі для медыцыны і «дастаўкі лекаў» у арганізме, то бок «правядзення хіміі ўнутры жывых пацыентаў, каб пераканацца, што лекі трапляюць у патрэбнае месца».
Асобна камітэт адзначае, што доктар Бертоцы — восьмая жанчына, якая атрымала прэмію, а доктар Шарплес — пяты навуковец, які атрымаў дзве Нобелеўскія прэміі.
Чытайце таксама:
«Квантавая заблытанасць»: за што тройцы навукоўцаў далі Нобелеўскую прэмію па фізіцы
23‑гадовага афіцэра брыгады спецназа асудзілі на 19 гадоў за «здраду дзяржаве»17
23‑гадовага афіцэра брыгады спецназа асудзілі на 19 гадоў за «здраду дзяржаве»
«Людзі каментавалі, што сальманела ўвайшла ў чат». Беларус паехаў працаваць у Крэмніевую даліну — і стаў кулінарным блогерам на 28 мільярдаў праглядаў88
Каментары