«Ты з іншага цеста». Як заставацца беларусамі за мяжой самім і гадаваць імі дзяцей

«Наша пазіцыя ў тым, каб гадаваць дзяцей не беларусамі на максімалках, а шчаслівымі»

Вольга, жыве ў Польшчы:

«Дзе б я ні жыла, усё адно застаюся беларускай. Мае продкі — беларусы (хоць у эміграцыі мне было б значна больш выгадна мець якую-небудзь польскую бабулю для спрашчэння легалізацыі).

Сярод маіх калыханак для малодшага дзіцяці ёсць калыханка «Песняроў». У маёй бібліятэцы ёсць кнігі на беларускай мове, у свой час я нямала зрабіла для папулярызацыі краіны ў цэлым і глыбінкі ў прыватнасці, мой дом па-ранейшаму ў Беларусі і мяне увесь час злуе, калі кажуць «Белоруссия».

Так, мая родная мова і родная мова маіх дзяцей — руская, я нарадзілася і ўсё жыццё жыла ў рускамоўным асяроддзі, я думаю, мару і пішу на рускай, але я не збіраюся гэты факт адмяняць і іншым не дазволю. Гэта частка маёй ідэнтычнасці.

Мне часам прылятае тут «калі ты з Беларусі, чаму ты не гаворыш па-беларуску», але ад гэтага не сорамна, а смешна, таму што часцей за ўсё гэта гавораць людзі з іншай краіны, якія яшчэ нядаўна самі гаварылі на рускай і іх гэта наогул не бянтэжыла.

Беларускую мову я добра ведаю, без праблем магу на яе перайсці, калі мне сустракаецца адпаведны суразмоў‌ца, аднак шчыра кажучы, такое здараецца нячаста.

Я бязмерна паважаю беларусаў, якія ў побыце гавораць на беларускай мове, ствараюць сваім дзецям адпаведнае асяроддзе, наведваюць мерапрыемствы, свядома транслююць беларускі культурны код. Але асабіста для мяне гэта — дадатковы высілак у і без таго не самым простым жыцці.

Ці робіць гэта мяне меншай беларускай? Сумняваюся. Мы з мужам не ўдаём палякаў, заўсёды гаворым, адкуль мы, з радасцю рэагуем на сваіх. У нас толькі сінія пашпарты і вельмі беларуская ментальнасць.

Нашы дзеці ведаюць, хто яны па нацыянальнасці і дзе іх радзіма, але наша сумленная дарослая пазіцыя ў тым, каб гадаваць іх не нейкімі падкрэсленымі беларусамі на максімалках, а шчаслівымі, думаючымі і здольнымі на гнуткасць і адаптыўнасць людзьмі, якія могуць выбіраць, на якой мове ім гаварыць і дзе жыць. Цяпер куды важней заставацца чалавекам, чым беларусам, украінцам або партугальцам».

«Мой сын — сапраўдны беларус» і менавіта ён выхоўвае мяне беларускай»

Ірына, жыве ў ЗША:

«Прызнаюся: я сама б правалілася як той чалавек, хто мог бы выхаваць сваё дзіця беларусам. Я з'ехала ў Штаты 18 гадоў таму — заглыбілася ў новае жыццё з галавой, завяла новыя знаёмствы, а старыя сувязі абарвала ці амаль не падтрымлівала.

Потым выйшла замуж за мясцовага хлопца, нарадзіла дзіця. Хоць муж і казаў: «Размаўляй з сынам па-руску больш — хай ведае мову сваіх продкаў», — але я часам сама пераходзіла ў зносінах з дзіцем на англійскую. Яму так было прасцей, толькі параўнайце — што прасцей сказаць: «Хачу на ручкі!» ці «Up!»; папрасіць «печыва» і «cookie».

Я спявала малому калыханкі са свайго дзяцінства, уключала мульцікі пра «Смяшарыкі» і «Фіксікаў», чытала казкі. Але вось задачы, каб дзіця ведала мову добра, напрыклад, умела пісаць па-руску, у мяне не было.

Калі сын пайшоў у школу, там спыталі, чаму я, звяртаючыся да яго, назвала яго Цімафей (а я і праўда заву яго так, у гонар яго дзеда — майго таты, хоць для ўсіх астатніх ён, вядома, Цімаці). Даведаўшыся, што я сама з Беларусі, прапанавалі даць яму выкладчыка, каб ён вывучаў родную мову.

Родная ў яго руская, само сабой. Але адміністрацыя школы, мабыць, не прасякла фішку з дзвюма дзяржаўнымі мовамі ў маёй краіне і стала шукаць настаўніка, які мог бы выкладаць сыну беларускую. І знайшла! Гэта не настаўнік наогул, а адзін з жыхароў нашага горада, інжынер. Так мой Цім адзіны з класа стаў хадзіць на дадатковыя заняткі па беларускай.

Я, сапраўды, вельмі ўдзячная настаўніку сына: ён здолеў удыхнуць у маё дзіця цікавасць і любоў да «роднай мовы». Калі ў школе рабілі праекты пра сям'ю і род, — ён дапамагаў сыну шукаць нашы карані. І аказалася, што маё дзявочае прозвішча — у спісе шляхты ВКЛ. З таго часу сын зацікавіўся гісторыяй сваёй радзімы.

Маючы амерыканскае прозвішча, ён мог бы лёгка забыцца пра карані і сваю беларускасць (бо мама ў школе не асабліва сябравала з мовай), гаварыць, што ён амерыканец, але не — ён падкрэслівае пры знаёмстве, што беларус, вывучае мову, культуру, гісторыю, мае зносіны анлайн з хлопцамі ў тым ліку з Беларусі. І я даведаюся большае пра сваю радзіму дзякуючы яму.

Кажуць, не толькі мы выхоўваем сваіх дзяцей, але і яны нас. Гэта вызначана так: мой сын — сапраўдны беларус, і менавіта ён выхоўвае мяне беларускай».

«Дзеці спаборнічаюць, хто першы пазнае тую ці іншую песню з майго плэйліста беларускіх хітоў»

Аляксандр, жыве ў Лiтве:

«Менавіта з нараджэннем першага сына ў 2006 годзе я пачаў выкарыстоўваць беларускую мову не толькі на адмысловых імпрэзах, але і ў штодзённасці. Бо ў мяне было вялікае жаданне, каб мае дзеці сапраўды раслі беларусамі, і ў гэтым сэнсе моўнае пытанне стала для мяне адным з істотных крытэрыяў самаідэнтыфікацыі. 

Для мяне беларускасць, і мая ўласная, і дзяцей, — гэта як нейкае дадатковае таемнае вымярэнне ў жыцці. Гэта магчымасць мець і несці з сабою нешта такое сваё, неверагодна моцнае і кранальнае. Тое, што назаўжды застаецца з табою, у якой бы краіне ты ні апынуўся, дзе б ні працаваў, у якія б цяжкія абставіны ні трапіў. І, канечне, мне карціць, каб такое вымярэнне з’явілася і ў малых.

Гэта як быць часткай нейкай віртуальнай каманды, заставацца ў ёй, «тапіць» за яе, нягледзячы ні на што. І, як мне падаецца, менавіта праз мову гэтая нябачная сувязь перадаецца прасцей і глыбей за ўсё. (дадатковым кірункам маёй беларускасці быў спорт, але пасля 2020‑га большасць нашых спартоўцаў страцілі месца ў гэтай маёй «камандзе»).

Шчыра кажучы, у 2010‑х у Мінску гадаваць дзяцей беларусамі было ці не складаней, чым зараз у эміграцыі. Так, мы набывалі кніжкі ў «Галерэі Ў», вадзілі малых на Вайцюшкевіча і розныя фэсты накшталт «Грунвальда», знайшлі амаль падпольную школу «Краіна сяброў» і нават заснавалі свой беларускамоўны дзіцячы клуб «Зорачкі», які працуе і дагэтуль. Але ўсё гэта было маленькай субкультурнай кропляй у вялікім савецка-расейскім акіяне. А таму і разуменне пра незалежнасць і адметнасць Беларусі, жаданне менавіта «быць беларусамі» было ім даносіць даволі няпроста. 

Пасля 2020 года ўсё змянілася: людзей, гатовых не проста адчуваць, але і дзейнічаць, стала значна болей. Асабліва гэта адчуваецца тут, у Вільні. Дзеці рэзка выпалі з дамінуючага моўнага і культурнага расейскага асяроддзя, хутка сталі не проста білінгвамі, але пашырылі колькасць моў да чатырох-пяці. Калі раней прапорцыі былі 90 на 10, то цяпер прыкладна роўныя долі таго, што яны чуюць, прыпадаюць на ангельскую, беларускую і расейскую, і трошкі месца застаецца яшчэ на літоўскую з гішпанскай.

Мы актыўна карыстаемся тым, што дае асяроддзе і тэхналогіі. Тут, у цэнтры горада, на Віленскай 20, ёсць Беларускі дом, дзе літаральна кожны дзень нешта адбываецца і працуе багатая бібліятэка. Малыя ходзяць у беларускі тэатральны гурток Varta, а з хорам «Світанак» старэйшая дачка нават спявала на калядным прыёме Офіса Ціханоўскай. 

Што да гаджэтаў у нас таксама свае правілы: адны з нямногіх дадаткаў, на якія іх айфоны не маюць абмежаванняў па часе, гэта «Кніжны воз» і «Дзіцячая Біблія». Дзякуючы «Кiнакiпе» мы паглядзелі перад Калядамі «Адзін дома» па-беларуску. І хаця казак ад Маляваныча на канале не так шмат (а тыя, што ёсць, дзеці павывучвалі на памяць), кожная такая крупінка грае велізарную ролю.

Нават дарога на машыне ў школу ператвараецца ў гульню: дзеці паміж сабою спаборнічаюць, хто першы пазнае тую ці іншую песню з майго плэйліста беларускіх хітоў. Гэта нашы маленькія традыцыі.

Для мяне быць беларусам — гэта практыкаваць сваю беларускасць штодзённа, а не толькі раз на год смажыць дранікі на які-небудзь National Culture Day у школе. Гэта падобна да таго, як яно з рэлігіяй: усе прызвычаіліся, быццам дастаткова хадзіць у царкву на Вялікдзень вербачку пасвяціць, каб называць сябе праваслаўнымі хрысціянамі. Я ж ганаруся, што мае дзеці менавіта практыкуюць беларускасць.

Праз такія актыўнасці яны пачалі і дома ўсё часцей выкарыстоўваць мову. А сапраўдным калядным цудам стала для мяне атрымаць паштоўку ад малодшай дачкі, якая сама, без нічыёй падказкі, вырашыла падпісаць яе менавіта па-беларуску. У такія моманты разумееш: усё гэта не дарма».

«Швецыя дазваляе дзецям мігрантаў вывучаць беларускую мову ў школах»

Сяргей, жыве ў Швецыі:

«Я размаўляю па-беларуску з таго часу, як закахаўся ў маладую настаўнiцу беларускай мовы — зараз яна мая жонка. У нас ёсць маленькая дачушка — ёй 1,5 гады. Яна пакуль не вельмi гаваркая, бо яшчэ маленькая, але ж нейкiя словы накшталт «тата», «баба», «дзеда» ды «ляля», вымаўляе. 

Канечне, наперадзе ў нас доўгі шлях выхавання, але ж маленькiя крокi мы робiм — ставiм дачцэ калыханкі, чытаем казкі на беларускай мове. Летась да нас прыязджалi бабуля з дзядулем з Беларусi — прывезлi кнiжкi (i нават «Буквар» Клышкi сярод iх).

Для нас яшчэ рана думаць пра школу, але ж у суполцы ў Facebook пiсалi, што Швецыя дазваляе дзецям мігрантаў вывучаць беларускую мову — трэба толькi запоўнiць спецыяльны бланк. Калi назбiраецца 3‑5 чалавек — школа дадасць беларускую мову ў расклад заняткаў. Дарэчы, пасол Швецыi ў Беларусi перад Раством запiсвае казкi на беларускай мове для беларускiх дзетак.

У Швецыi шмат беларусаў, якiя бездакорна размаўляюць па-беларуску, яны праводзяць заняткi i ладзяць мерапрыемствы тыпу чытанняў у бiблiятэках. Час ад часу мы ходзiм туды. Гэта цёплыя сустрэчы, якiя радуюць i грэюць сэрца. 

Я разумею, што наша дачушка не будзе такой, як мы з жонкай — яна вырасце ў Швецыi, але ж мы зробiм усё, каб яна таксама ведала, адкуль яна паходзiць, i не забывалася пра свае каранi. Бо ў гэтым яе моц».

«Мы не павінны імкнуцца асімілявацца цалкам, бо так мы страцім сябе»

Вольга, жыве ў Польшчы:

«Мне цяпер 42 гады, а маім дзецям — 14 і 7 гадоў. І, вядома, мой культурны код адрозніваецца ад іх кода — і гэта непазбежна акажа ўплыў на іх самаідэнтычнасць.

Я 37 гадоў пражыла ў Беларусі, і вырасла ў такім мультыкультурным асяроддзі — я расла нават не на беларускай літаратуры, а на такой трасянцы: у нас было вельмі шмат дыялектных слоў, якія ўжываюцца ў Полацкім рэгіёне, а яшчэ было шмат польскіх, таму што мая бабуля была полькай.

І так, я, вядома, валодаю літаратурнай беларускай мовай, але ў сям'і, з суседзямі, на вуліцы мы размаўлялі на іншай — на такой мяшанцы з моў. Я расла на беларускіх песнях і казках, і ў каталіцкай традыцыі — і спачатку мова малітваў і набажэнстваў для мяне была польская, а пазней — беларуская.

Усяго гэтага ў маіх дзяцей ужо няма. Малодшай дачцэ на момант пераезду не было яшчэ 3 гадоў — і цяпер большую частку часу яна размаўляе на польскай. Так, яна чуе беларускую гаворку час ад часу — але такога ўзроўню разумення, як у мяне, у яе ўжо няма, на жаль. На жаль, няма ўжо і прабабуль-прадзедаў, з якімі яна магла б мець зносіны і якія маглі б перадаць ёй частку кода.

Мая старэйшая дачка — падлетак, а ім яшчэ складаней, яны як быццам падзеленыя: яны пажылі гадоў 9‑10 там, потым прыехалі ў іншае асяроддзе, іх быццам бы з адной чарады перанеслі ў іншую. У адрозненне ад малодшай сястры, яна больш мае зносіны з беларусамі, з украінцамі, хоць палякі таксама ёсць у яе асяроддзі.

Нягледзячы на тое, што я атрымала польскае грамадзянства, я ўсё адно да канца свайго жыцця буду беларускай, таму што я вырасла ў Беларусі — там мае карані, там засталіся мае бацькі. Як магу, я перадаю гэта сваім дзецям: я расказваю ім пра Полацк, пра княгіню Рагнеду і Полацкую Сафію, пра Радзівілаў. Старэйшая шмат ездзіла са мной па Беларусі — яна ўсё памятае.

Я ўключаю беларускія фільмы і песні, абедзве мае дочкі выраслі на калыханках і «Купалінцы», яны слухаюць N. R. M., а калі мая старэйшая бачыць афішу з Вайцюшкевічам, яна смяецца: «Мама, твой любімы мужчына зноў выступае».

Хтосьці скажа, што гэтага мала. Але я сама кажу сабе, што хоць нешта раблю для таго, каб перадаць дзецям часцінку свайго кода.

Так, у іх адназначна будзе іншае жыццё — гэта факт, не варта цешыць сябе ілюзіямі. Але я кажу дочкам, што мы не павінны імкнуцца асімілявацца цалкам, бо так мы страцім сябе. Нельга саромецца таго, што ты вырас не ў гэтай краіне, што з іншага цеста, — гэта твая сіла, твой плюс, а не мінус.

Я сама ганаруся тым, што я з Беларусі. А мае польскія сябры часам кажуць: «Ну, у цябе тут усё так атрымліваецца, проста таму што ты з усходу — вы больш моцныя». Я з імі не спрачаюся.

• 16
• 0
• 1
• 2
• 0
• 3
• 0
• 3