Ź Minska i Pinska na ŭvieś śviet: jak siamja Benensanaŭ-Sałamon źmianiła biźnies, dabračynnaść i pravaabarončy ruch
Historyja siamji Benensanaŭ-Sałamon pačynajecca ŭ biełaruskich haradach Miensk i Pinsk, kab potym razharnucca ŭ maštabach cełaha śvietu. Heta zachaplalny apovied pra try pakaleńni adnoj siamji: ad miljaniera i zasnavalnika finansavaj impieryi Ryhora Benensana i lehiendarnaj «łedzi z čarpakom» Fłory Sałamon, jakaja prydumała i ŭvasobiła pieršuju ŭ Vialikabrytanii kancepcyju sacyjalna adkaznaha biznesu, da stvaralnika mižnarodnaj arhanizacyi Amnesty International Pitera Benensana. Daśledčyki emihracyi Natalla Hardzijenka i Lavon Jurevič raskazvajuć cikavuju historyju siamji Benensanaŭ-Sałamon, piša «Budźma».
Historyja pośpiechu Ryhora Benensana
Historyja pačałasia ci to ŭ 1860-m, što vyhladaje bolš vierahodnym, ci ŭ 1865 h. u Miensku (daty roźniacca) z naradžeńniem Ryhora (Hieršona) Bieniensona (ale budziem nazyvać jaho na paźniejšy anhlicyzavany manier — Benensanam).
Z maładych hadoŭ jon dapamahaŭ baćku ŭ siamiejnym biznesie — lasnoj pramysłovaści, čym Benensany byli viadomyja na ŭvieś Paŭnočna-Zachodni kraj, ale naprykancy 1880‑ch pierabraŭsia ŭ Baku, dzie zbudavaŭ zavod pa pierapracoŭcy rysu ź piersidskaj syraviny i nieŭzabavie zaniaŭ adno ź viadučych miescaŭ siarod eksparcioraŭ u Rasii.

Praź dziesiać hadoŭ, u 1899-m, nabyŭ hazavy zavod — tady miesca nazyvałasia Čorny horad, siońnia Baku pahłynuŭ jaho — i spravy pajšli nahetulki spraŭna, što praz hod spatrebiłasia zbudavać druhi zavod pa pierapracoŭcy nafty. Hetak pačałasia samastojnaja karjera Ryhora Benensana, što dazvoliła nie tolki zasnavać handlova-pramysłovaje akcyjaniernaje tavarystva, jakoje jon nazvaŭ svaim imiem, ale i zrabicca kupcom 1‑j hildyi.
Prynaležnaść da 1‑j hildyi śviedčyła, biezumoŭna, pra bahaćcie, ale była i niečym značna bolšym: davała habrejam prava volnaha pieramiaščeńnia — pakidać miežy asiełaści razam ź siamjoj i prysłuhaju i vieści spravy na ŭsioj terytoryi Rasiejskaj impieryi, a taksama na handal pa-za jaje miežami. Nie dziva, što ŭ Mienskaj hubierni ŭsie kupcy pieršaj hildyi byli habrejami, a ŭ Viciebskaj i Hrodzienskaj — bolš za 90%.
Hetaje prava, kančatkova aformlenaje zakonam 1859 h., spryjała rusifikacyi značnaj častki habrejskaha nasielnictva — da taho ž dobraachvotnaj, i pryviało da taho, što ŭ Pieciarburh, centr finansavaha i ekanamičnaha žyćcia impieryi, pačali imknucca najbolš paśpiachovyja habrei-biźniesmieny. Viadomy tahačasny žart: «Čym raniej byŭ Pieciarburh? Pustelniaj. A ciapier ža heta Biardzičaŭ!».
U 1906 h. pierajechaŭ tudy i Ryhor Benensan. Žyła jaho siamja va ŭłasnym domie na Nieŭskim praśpiekcie, pieršy pavierch jakoha zajmaŭ handlovy dom «Ryhor Benensan».
U 1911 h. jon užo dyrektar Rasijska-Anhlijskaha banka, praz hod braŭ udzieł u zasnavańni ŭ Łondanie rasijskaj kredytnaj i finansavaj kampanii. Pierajezd na stała ŭ Brytaniju byŭ pytańniem času, i z pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny siamja emihravała ŭ Łondan.
Ni vajna, ni Kastryčnicki pieravarot u Rasii i strata ŭsiaho tam — i finansaŭ, i nieruchomaści — nie byli zdolnyja spynić biznesmiena ź Mienska.
I voś jon užo pašyraje svaju dziejnaść na Amieryku: u Ńju-Jorku vałodaje pirsami i składami daŭžynioju niekalki kiłamietraŭ uzdoŭž Bruklinskaha masta.
U 1919 h. Wall Street Journal paviedamiŭ pra nabyćcio im za 10 miljonaŭ dalaraŭ adnaho ź pieršych haradskich chmaračosaŭ — tryccacitrochpaviarchovaha City Investing Building na 165 Broadway, jaki byŭ pierajmienavany ŭ Benenson Building (novy ŭłaśnik byŭ vymušany pradać jaho ŭ 1930-ja, a ŭ 1968 h. budynak byŭ zrujnavany).

Niadoŭha paśla prodažu Benenson Building — fłahmana svajoj finansavaj impieryi — Ryhor Benensan pamior u Łondanie — 4 krasavika 1939 h. I ciapier samy čas raspavieści pra jaho siamju, čaćviora dziaciej, jakich mieŭ z žonkaju — pinčankaju Sofjaj Holdberh.

Fłora Sałamon — abaronca pravoŭ habrejaŭ
Pra starejšaha, adzinaha syna Jakava, viadoma tymčasam niašmat: vyvučaŭ chimiju za miažoj, padčas Pieršaj suśvietnaj vajny pamior ad hišpanki.
Zusim inšaja historyja z starejšaj dačkoju — Fłoraju, pa-siamiejnamu — Fieadosija, Fienia.
Jana naradziłasia ŭ matčynym Pinsku 28 vieraśnia 1895 h. U 1905 h. baćki vypravili jaje ŭ Visbaden u Akademiju dla maładych habrejskich dziaŭčat, dzie jana navučałasia ciaham piaci hadoŭ.

Treba skazać, času ŭ rodnym Pinsku abo Baku ci impieratarskim Sankt-Pieciarburhu jana pražyła niadoŭha. U mai 1914 h. baćkava kachanka pyrsnuła tamu ŭ tvar kisłatoju, i Fienia musiła supravadžać taho na lačeńnie ŭ Niamieččynu. Adtul jany praz Hamburh i pierajechali ŭ Anhliju.
Novaje koła znajomcaŭ było admysłovym: budučy prezident Izraila Chaim Viejcman, ź jakim možna było zhadvać pinskija vułki, i jaho žonka Viera — z hetaj siamjoju dačka Benensana pasiabravała na daŭhija hady.
I adbyłosia chiba nieminučaje: Fłora stałasia aktyŭnaj udzielnicaju i prapahandystkaju sijanisckaha ruchu z maraju žyć u Jerusalimie. Dačka adnaho z najbahaciejšych biznesmienaŭ śvietu, jak jana dumała pra baćku, stałasia sacyjalistkaju.

U mižčasie jana vyjšła zamuž za aficera brytanskaj armii Haralda Sałamona, jaki praz dva hady, nie biez udziełu žonki, byŭ pryznačany na dypłamatyčnuju pracu ŭ padmandatnaj Paleścinie.
Siamja pierajechała ŭ Jerusalim, tam u ich 1921 h. naradziŭsia syn. Ale spakojnaje žyćcio nie zadoŭžyłasia: na Kalady 1923 h. Haralda skinuŭ žarabiec. Nibyta chutka akryjaŭšy, uviesnu nastupnaha hoda aficer, jakoha čakała bliskučaja karjera, staŭsia sparalizavanym ad pojasu da noh. Siamja viarnułasia ŭ Łondan, dzie jon i pamior u 1930 h.
Ale jašče da jaho śmierci, jak pisała Fłora va ŭspaminach, u ich z mužam adnosinach było nieahučanaje parazumieńnie: kožny žyvie svaim žyćciom što datyčyć pryjaznaściej i seksu.

Raman z Kieranskim
U 1927 h. jana supravadžała baćku ŭ kamandziroŭcy ŭ Ńju-Jork. U adzin ź viečaroŭ, kab zrabić pierapynak u dziełavych spatkańniach, toj pajšoŭ na sustreču z Alaksandram Kieranskim i ŭziaŭ dačku z saboj. Šmatludnaja sustreča adbyvałasia ŭ Century Theatre ŭ Centralnym Parku, na rahu 62‑j vulicy i Central Park West, a paśla było pryniaćcio dla abranych.
Ź jaho Fłora Sałamon i starejšy ad jaje na čatyrnaccać hadoŭ Alaksandr Kieranski syšli ŭdvaich i na taksi pryjechali ŭ hatel Płaza, dzie žančyna spyniłasia, i dzie jany zastalisia na noč razam.
Ich raman doŭžyŭsia bolej za dziesiać hadoŭ, ale Fłora sama skončyła adnosiny, bo ličyła, što Kieranski ŭ dušy antysiemit, jaki, da taho ž, mała pierajmaŭsia losam habrejaŭ u tahačasnaj Hiermanii. Sama ž žančyna ŭ 1930‑ch hh., pierad Druhoj suśvietnaj vajnoj, dapamahała znachodzić prytułak u Brytanii dla dziaciej habrejskich biežancaŭ ź Jeŭropy.
Fłora stvaryła pieršuju ŭ Vialikabrytanii kancepcyju sacyjalna adkaznaha biznesu
Niejak na adnym zvanym łondanskim abiedzie Fłora Sałamon siadzieła pobač z Sajmanam Marksam, adnym z zasnavalnikaŭ kramy Marks & Spencer (varta adznačyć, što la vytokaŭ kramy stajaŭ jahony baćka Majkł (Michał) Marks — naradženiec Słonima). Krama śpiecyjalizavałasia na prodažy vopratki, parfumy, ježy. Usiaho ŭ Brytanii naličvałasia kala 160 adździaleńniaŭ hetaje firmy.
I voś padčas abiedu Fłora kinuła Sajmanu, što ŭ taho, maŭlaŭ, šakujučaja reputacyja ŭ krainie i takija, jak jon, psujuć reputacyju habrejam, bo ŭmovy pracy ŭ jahonaj kramie piakielnyja.
Toj byŭ zazłavaŭ, ale strymaŭ siabie j spytaŭ: «Ty maješ niejkija idei?».

Tak Fłora atrymała pieršuju pracu ŭ svaim žyćci, jakuju ŭspryniała vielmi surjozna. Najpierš jana vypraviłasia ŭ kantynientalnuju Jeŭropu pahladzieć, jak pracujuć tam vialikija kramy. Pa viartańni jana arhanizavała ŭ Marks & Spencer Kamitet pa dabrabycie (Welfare Committee).
Nichto, adpracavaŭšy ŭ kramie minimum piać hadoŭ, nie moh być zvolnieny biez uzhadnieńnia z Kamitetam.
U kožnym adździaleńni źjavilisia daktary i dantysty. Kožnaja supracoŭnica, što sychodziła na piensiju, zamuž ci ŭ dekret, atrymlivała ad firmy hrašovuju tak zvanuju «ŭdziačnaść». Byŭ i jašče šerah sacyjalnych novaŭvodzinaŭ, takich jak prahramy navučańnia i damy adpačynku dla supracoŭnikaŭ, finansavańnie stałovych, apłočany adpačynak, navat cyrulni ŭ kramach.
Faktyčna heta była pieršaja ŭ Vialikabrytanii kancepcyja sacyjalna adkaznaha biznesu, jakuju ŭ hazietach nazvali «novym marksizmam».
U vyniku prybytki kramy pačali imkliva raści, na pracu ŭ Marks & Spencer było niemahčyma ŭładkavacca praz kolkaść achvotnych, a jaje vopyt pačali pierajmać inšyja firmy. jo
Varta dadać, što sistema, stvoranaja i ŭviedzienaja Fłoraj Sałamon, faktyčna pracuje ŭ Marks & Spencer i pa siońnia.
Padčas Druhoj suśvietnaj stvaryła dabračynnyja miescy charčavańnia
U svajoj knizie ŭspaminaŭ (u ZŠA jana mieła nazvu «A Woman's way» (1984), brytanskaje vydańnie nazyvałasia «Baku to Baker Street») Fłora Sałamon pisała: «Nazavicie heta knihaju pra dabračynnaść, kali chočacie, ci pra kłasavuju baraćbu, ci navat apoviedam pra vyratavańnie. Dla mianie heta było pryhodaju. Ja była matylkom u vohniščy Pieršaj suśvietnaj vajny, łedzi z čarpakom supu i žadańniem dapamahać ludziam u zrujnavanych haradach u čas Druhoj suśvietnaj vajny».

Tak, jaje sapraŭdy nazyvali «łedzi z čarpakom». Kali Vialikabrytanija była ŭ nadzvyčaj składanym ekanamičnym stanoviščy z pačatkam Druhoj suśvietnaj vajny, u krainie byli ŭviedzienyja kartki — na miasa, cukar i padobnaje.
Naturalna, jany nie mahli vyratavać situacyju, i tady na vulicach pačali źjaŭlacca kuchni, prazvanyja British Restaurants — dabračynnyja miescy charčavańnia dla minakoŭ. Zapačatkavała heta mienavita Fłora Sałamon z dapamohaju supracoŭnic Marks & Spencer. jo
Ideju za Łondanam padchapili inšyja harady, inicyjatyva znajšła padtrymku va ŭradzie, i ŭ 1943 h. u Brytanii dziejničali ŭžo 2160 hetkich «Brytanskich restaracyj», jakija štodnia hatavali 600 000 abiedaŭ za amal simvaličnuju płatu.
Za hetuju dziejnaść, a taksama za pracu pa ŭratavańni habrejskich uciekačoŭ Fłora była ŭhanaravanaja Ordenam Brytanskaj impieryi.
Dapamahała vyžyłym u Chałakoście
Paśla vajny Fłora Sałamon šmat razoŭ jeździła ŭ Izrail, zvyčajna spyniajučysia ŭ tych samych svaich blizkich siabroŭ Viejcmanaŭ (Chaim staŭ prezidentam u 1949 h.). Hołda Miejer, tahačasny ministr pracy, paklikała jaje dapamahać tym, chto vyžyŭ u Chałakoście i žyŭ u łahierach dla biežancaŭ.
Abapirajučysia na svoj značny arhanizacyjny vopyt, Sałamon stvaryła biaspłatnyja stałovyja i miedycynskija słužby, vykarystoŭvała mietady Marks & Spencer dla aptymizacyi pastaŭščykoŭ i, što nie mienš važna, raźvivała ramiesnuju pramysłovaść dla žančyn — tkactva dyvanoŭ i vyrab kieramiki. Jaje namahańni pryviali da prykmietnaha pavyšeńnia maralnaha duchu siarod biežancaŭ.

Brytanskaja špijonka?
Ale dziejnaść Fłory Sałamon była zaŭvažanaja nie tolki brytanskim uradam. I tut treba patłumačyć, čamu pry pošuku jaje imia Google časta vydaje z paznakaju British spy — brytanski špijon. Špijonkaju jana, biezumoŭna, nie była, ale dačynieńni z adnym mieła sapraŭdy.
Imia jamu — Kim Fiłbi.
Z Kimam Fłora paznajomiłasia jašče ŭ Jerusalimie ŭ 1920-ch, kali jon, adzinacacihadovy, z baćkami zavitaŭ u dom Sałamonaŭ. Paźniej u Łondanie znajomstva adnaviłasia. Navat bolej, mienavita Fłora paznajomiła Fiłbi ź jaho druhoj žonkaju Ejlin Fiors, supracoŭnicaj słužby achovy ŭ Marks & Spencer, detektyvam, jakaja ŭ nieprykmietnym cyvilnym harnitury špacyravała pa zalach kramy j rabiłasia praktyčna niabačnaju, ale zaŭvažała ŭsio — tak charaktaryzavali jaje śviedki.
Mo i tak, ale svajho abrańnika jana dakładna prahledzieła, začaravanaja apoviedami pra karespandenckuju pracu ŭ Ispanii. Ich žyćcio nie było ščaślivym, Ejlin pačała vypivać, užyvać antydepresanty, i kali jana pamierła 12 studzienia 1957 h., siabry vinavacili ŭ hetym jaje ład žyćcia, a voś psichijatar Ejlin vykazaŭ navat zdahadku, što tut moh mieć dačynieńnie sam Fiłbi.

Dyk voś, prykładna ŭ 1937 h. padčas sumiesnaha abiedu — vyhladaje, u tym kole abiedy značyli značna bolš, jak prostaje padsiłkavańnie — Fiłbi i raskazaŭ Fłory, što vykonvaje vielmi adkaznuju i niebiaśpiečnuju pracu ŭ imia miru, i było b nadzvyčajna, kab i jana, ź jaje suviaziami i viedańniem ludziej, dałučyłasia. Jak potym jana śćviardžała, namiok byŭ prazrysty i zrazumieły, ale vialikaj uvahi pačutamu žančyna nie nadała i adkazała, što zanadta zaniataja ratavańniem habrejaŭ Jeŭropy.
Usio źmianiłasia ŭ 1960-ja, kali Fiłbi pracavaŭ karespandentam «Observer'a» (siońniašni «Guardian») u Biejrucie. Fłoru razzłavali jaho publikacyi, jakija jana paličyła praarabskimi i antyizrailskimi, antysiemickimi, i kali ŭ žniŭni 1962 h. jana čarhovy raz adviedała Izrail, na adnym z pryjomaŭ u Instytucie Chaima Viejcmana, sustreŭšy svajho daŭniaha znajomca Viktara Rotšylda, spytałasia: «Čamu hazieta karystajecca pasłuhami takoha čałavieka?! Jon ža kamunist, sprabavaŭ zavierbavać mianie, jon užo tryccać hadoŭ jak pracuje na Saviety».
Na toj čas Fiłbi byŭ pad padazreńniem u MI6, ale nie stavała kankretnych dokazaŭ, i śviedčańnie Sałamon zapuściła łancužok novaha rosšuku, rospytaŭ i pošuku faktaŭ. Čym historyja skončyłasia, siońnia dobra viadoma.
U adnym z apošnich svaich intervju Fiłbi na pytańnie, ci zhodny jon, što mienavita śviedčańni Fłory Sałamon zrabilisia krytyčnymi ŭ jaho vykryćci, adkazaŭ: «Tak, i heta było davoli niečakana. Ja ź dziacinstva viedaŭ Fłoru. Bačycie, jana była levych pierakanańniaŭ, ale paźniej, praz svaje praizralskija pohlady, vielmi źmianiłasia».

Fłora Sałamon pražyła daŭhoje žyćcio i pamierła 18 lipienia 1984 h. I ciapier čas raspavieści pra jaje dźviuch siostraŭ.
Fira — viadučaja madeljerka ZŠA
Fira (1898—1977), z pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny emihravała razam ź siamjoj u Łondan, ale abrała dla žyćcia Ńju-Jork, kudy pierajechała naprykancy 1920-ch. U 1931 h. jana vyjšła zamuž za polskaha hrafa Januša Iljinskaha. Pačaŭšy z nabyćcia kramy ekskluziŭnaj vopratki ŭ Manchetanie, jana z časam zrabiła sabie imia dyzajnierki, a ŭ pavajenny čas stvaryła ŭłasny brend Fira Benenson Inc. U 1950‑ch jaje imia zhadvałasia ŭ pieraliku viadučych madeljeraŭ ZŠA.

Mania — zasnavalnica viadomaha vydaviectva i pierakładčyca
Samaja małodšaja siastra, Mania (1905—1969), zrabiłasia viadomaj pad proźviščam muža Charary jak suzasnavalnica vydaviectva Harville Press, a taksama jak pierakładčycca z rasiejskaj movy «Doktara Žyvaha» Barysa Pasternaka, tvoraŭ Ilji Erenburha, Jaŭhienii Hinzburh, Andreja Siniaŭskaha (Abrama Terca) i inšych.

Jaje ŭspaminy («Memoirs. 1906—1969») byli vydadzienyja paśmiarotna ŭ jejnym vydaviectvie ŭ 1972 h.
Piter — zasnavalnik Amnesty International
Zastajecca skazać kolki słovaŭ pra adzinaha syna Fłory Sałamon, jakomu pryśviečanyja jaje ŭspaminy, — Pitera.
Jon naradziŭsia 31 lipienia 1921 h. u Łondanie i zrabiŭsia viadomy śvietu pad dziedavym proźviščam Benensan. Heta jon zasnavaŭ u 1961 h. dobra znajomuju i biełarusam arhanizacyju «Mižnarodnaja amnistyja» (Amnesty International) — mižnarodnuju niaŭradavuju arhanizacyju, jakaja zajmajecca abaronaj pravoŭ čałavieka.

Arhanizacyja atrymała ŭ 1977 h. Nobieleŭskuju premiju za svaju kampaniju suprać katavańniaŭ, a ŭ 1978 h. — premiju AAN u halinie pravoŭ čałavieka. Pamior Piter Benensan 25 lutaha 2025 h.
Voś takaja siamja, historyja jakoj pačałasia ŭ Minsku i Pinsku.
Ciapier čytajuć
Prajektavali karoŭniki i akumulatarny zavod, a ciapier uzialisia za baroka. Ź vieličnaha jezuickaha kalehiuma ŭ Pinsku źbirajucca źbić uvieś tynk — a jon byŭ raśpisany freskami
Kamientary