Historyja

Ź Minska i Pinska na ŭvieś śviet: jak siamja Benensanaŭ-Sałamon źmianiła biźnies, dabračynnaść i pravaabarončy ruch

Historyja siamji Benensanaŭ-Sałamon pačynajecca ŭ biełaruskich haradach Miensk i Pinsk, kab potym razharnucca ŭ maštabach cełaha śvietu. Heta zachaplalny apovied pra try pakaleńni adnoj siamji: ad miljaniera i zasnavalnika finansavaj impieryi Ryhora Benensana i lehiendarnaj «łedzi z čarpakom» Fłory Sałamon, jakaja prydumała i ŭvasobiła pieršuju ŭ Vialikabrytanii kancepcyju sacyjalna adkaznaha biznesu, da stvaralnika mižnarodnaj arhanizacyi Amnesty International Pitera Benensana. Daśledčyki emihracyi Natalla Hardzijenka i Lavon Jurevič raskazvajuć cikavuju historyju siamji Benensanaŭ-Sałamon, piša «Budźma».

Historyja pośpiechu Ryhora Benensana

Historyja pačałasia ci to ŭ 1860-m, što vyhladaje bolš vierahodnym, ci ŭ 1865 h. u Miensku (daty roźniacca) z naradžeńniem Ryhora (Hieršona) Bieniensona (ale budziem nazyvać jaho na paźniejšy anhlicyzavany manier — Benensanam).

Z maładych hadoŭ jon dapamahaŭ baćku ŭ siamiejnym biznesie — lasnoj pramysłovaści, čym Benensany byli viadomyja na ŭvieś Paŭnočna-Zachodni kraj, ale naprykancy 1880‑ch pierabraŭsia ŭ Baku, dzie zbudavaŭ zavod pa pierapracoŭcy rysu ź piersidskaj syraviny i nieŭzabavie zaniaŭ adno ź viadučych miescaŭ siarod eksparcioraŭ u Rasii.

 Ryhor Benensan. Fota z knihi Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Praź dziesiać hadoŭ, u 1899-m, nabyŭ hazavy zavod — tady miesca nazyvałasia Čorny horad, siońnia Baku pahłynuŭ jaho — i spravy pajšli nahetulki spraŭna, što praz hod spatrebiłasia zbudavać druhi zavod pa pierapracoŭcy nafty. Hetak pačałasia samastojnaja karjera Ryhora Benensana, što dazvoliła nie tolki zasnavać handlova-pramysłovaje akcyjaniernaje tavarystva, jakoje jon nazvaŭ svaim imiem, ale i zrabicca kupcom 1‑j hildyi.

Prynaležnaść da 1‑j hildyi śviedčyła, biezumoŭna, pra bahaćcie, ale była i niečym značna bolšym: davała habrejam prava volnaha pieramiaščeńnia — pakidać miežy asiełaści razam ź siamjoj i prysłuhaju i vieści spravy na ŭsioj terytoryi Rasiejskaj impieryi, a taksama na handal pa-za jaje miežami. Nie dziva, što ŭ Mienskaj hubierni ŭsie kupcy pieršaj hildyi byli habrejami, a ŭ Viciebskaj i Hrodzienskaj — bolš za 90%.

Hetaje prava, kančatkova aformlenaje zakonam 1859 h., spryjała rusifikacyi značnaj častki habrejskaha nasielnictva — da taho ž dobraachvotnaj, i pryviało da taho, što ŭ Pieciarburh, centr finansavaha i ekanamičnaha žyćcia impieryi, pačali imknucca najbolš paśpiachovyja habrei-biźniesmieny. Viadomy tahačasny žart: «Čym raniej byŭ Pieciarburh? Pustelniaj. A ciapier ža heta Biardzičaŭ!».

U 1906 h. pierajechaŭ tudy i Ryhor Benensan. Žyła jaho siamja va ŭłasnym domie na Nieŭskim praśpiekcie, pieršy pavierch jakoha zajmaŭ handlovy dom «Ryhor Benensan».

U 1911 h. jon užo dyrektar Rasijska-Anhlijskaha banka, praz hod braŭ udzieł u zasnavańni ŭ Łondanie rasijskaj kredytnaj i finansavaj kampanii. Pierajezd na stała ŭ Brytaniju byŭ pytańniem času, i z pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny siamja emihravała ŭ Łondan.

Ni vajna, ni Kastryčnicki pieravarot u Rasii i strata ŭsiaho tam — i finansaŭ, i nieruchomaści — nie byli zdolnyja spynić biznesmiena ź Mienska.

I voś jon užo pašyraje svaju dziejnaść na Amieryku: u Ńju-Jorku vałodaje pirsami i składami daŭžynioju niekalki kiłamietraŭ uzdoŭž Bruklinskaha masta.

U 1919 h. Wall Street Journal paviedamiŭ pra nabyćcio im za 10 miljonaŭ dalaraŭ adnaho ź pieršych haradskich chmaračosaŭ — tryccacitrochpaviarchovaha City Investing Building na 165 Broadway, jaki byŭ pierajmienavany ŭ Benenson Building (novy ŭłaśnik byŭ vymušany pradać jaho ŭ 1930-ja, a ŭ 1968 h. budynak byŭ zrujnavany).

Benenson Building — chmaračos Benensana na Manchetanie

Niadoŭha paśla prodažu Benenson Building — fłahmana svajoj finansavaj impieryi — Ryhor Benensan pamior u Łondanie — 4 krasavika 1939 h. I ciapier samy čas raspavieści pra jaho siamju, čaćviora dziaciej, jakich mieŭ z žonkaju — pinčankaju Sofjaj Holdberh.

Sofja Holdberh-Benensan z małodšaj dačkoj Maniaj. Fota z knihi Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Fłora Sałamon — abaronca pravoŭ habrejaŭ

Pra starejšaha, adzinaha syna Jakava, viadoma tymčasam niašmat: vyvučaŭ chimiju za miažoj, padčas Pieršaj suśvietnaj vajny pamior ad hišpanki.

Zusim inšaja historyja z starejšaj dačkoju — Fłoraju, pa-siamiejnamu — Fieadosija, Fienia.

Jana naradziłasia ŭ matčynym Pinsku 28 vieraśnia 1895 h. U 1905 h. baćki vypravili jaje ŭ Visbaden u Akademiju dla maładych habrejskich dziaŭčat, dzie jana navučałasia ciaham piaci hadoŭ.

 Fłora Benensan u padletkavym uzroście. Fota: jwa.org

Treba skazać, času ŭ rodnym Pinsku abo Baku ci impieratarskim Sankt-Pieciarburhu jana pražyła niadoŭha. U mai 1914 h. baćkava kachanka pyrsnuła tamu ŭ tvar kisłatoju, i Fienia musiła supravadžać taho na lačeńnie ŭ Niamieččynu. Adtul jany praz Hamburh i pierajechali ŭ Anhliju.

Novaje koła znajomcaŭ było admysłovym: budučy prezident Izraila Chaim Viejcman, ź jakim možna było zhadvać pinskija vułki, i jaho žonka Viera — z hetaj siamjoju dačka Benensana pasiabravała na daŭhija hady.

I adbyłosia chiba nieminučaje: Fłora stałasia aktyŭnaj udzielnicaju i prapahandystkaju sijanisckaha ruchu z maraju žyć u Jerusalimie. Dačka adnaho z najbahaciejšych biznesmienaŭ śvietu, jak jana dumała pra baćku, stałasia sacyjalistkaju.

 Viasielle Fłory Benensan i Haralda Sałamona. 1918 h. Fota: jwa.org

U mižčasie jana vyjšła zamuž za aficera brytanskaj armii Haralda Sałamona, jaki praz dva hady, nie biez udziełu žonki, byŭ pryznačany na dypłamatyčnuju pracu ŭ padmandatnaj Paleścinie.

Siamja pierajechała ŭ Jerusalim, tam u ich 1921 h. naradziŭsia syn. Ale spakojnaje žyćcio nie zadoŭžyłasia: na Kalady 1923 h. Haralda skinuŭ žarabiec. Nibyta chutka akryjaŭšy, uviesnu nastupnaha hoda aficer, jakoha čakała bliskučaja karjera, staŭsia sparalizavanym ad pojasu da noh. Siamja viarnułasia ŭ Łondan, dzie jon i pamior u 1930 h.

Ale jašče da jaho śmierci, jak pisała Fłora va ŭspaminach, u ich z mužam adnosinach było nieahučanaje parazumieńnie: kožny žyvie svaim žyćciom što datyčyć pryjaznaściej i seksu.

Fłora Sałamon u časie adnaho ź pieršych vizitaŭ u Paleścinu. Fota: jwa.org

Raman z Kieranskim

U 1927 h. jana supravadžała baćku ŭ kamandziroŭcy ŭ Ńju-Jork. U adzin ź viečaroŭ, kab zrabić pierapynak u dziełavych spatkańniach, toj pajšoŭ na sustreču z Alaksandram Kieranskim i ŭziaŭ dačku z saboj. Šmatludnaja sustreča adbyvałasia ŭ Century Theatre ŭ Centralnym Parku, na rahu 62‑j vulicy i Central Park West, a paśla było pryniaćcio dla abranych.

Ź jaho Fłora Sałamon i starejšy ad jaje na čatyrnaccać hadoŭ Alaksandr Kieranski syšli ŭdvaich i na taksi pryjechali ŭ hatel Płaza, dzie žančyna spyniłasia, i dzie jany zastalisia na noč razam.

Ich raman doŭžyŭsia bolej za dziesiać hadoŭ, ale Fłora sama skončyła adnosiny, bo ličyła, što Kieranski ŭ dušy antysiemit, jaki, da taho ž, mała pierajmaŭsia losam habrejaŭ u tahačasnaj Hiermanii. Sama ž žančyna ŭ 1930‑ch hh., pierad Druhoj suśvietnaj vajnoj, dapamahała znachodzić prytułak u Brytanii dla dziaciej habrejskich biežancaŭ ź Jeŭropy.

Fłora stvaryła pieršuju ŭ Vialikabrytanii kancepcyju sacyjalna adkaznaha biznesu

Niejak na adnym zvanym łondanskim abiedzie Fłora Sałamon siadzieła pobač z Sajmanam Marksam, adnym z zasnavalnikaŭ kramy Marks & Spencer (varta adznačyć, što la vytokaŭ kramy stajaŭ jahony baćka Majkł (Michał) Marks — naradženiec Słonima). Krama śpiecyjalizavałasia na prodažy vopratki, parfumy, ježy. Usiaho ŭ Brytanii naličvałasia kala 160 adździaleńniaŭ hetaje firmy.

I voś padčas abiedu Fłora kinuła Sajmanu, što ŭ taho, maŭlaŭ, šakujučaja reputacyja ŭ krainie i takija, jak jon, psujuć reputacyju habrejam, bo ŭmovy pracy ŭ jahonaj kramie piakielnyja.

Toj byŭ zazłavaŭ, ale strymaŭ siabie j spytaŭ: «Ty maješ niejkija idei?».

Fłora Sałamon i Sajman Marks. Fota z knihi ŭspaminaŭ Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Tak Fłora atrymała pieršuju pracu ŭ svaim žyćci, jakuju ŭspryniała vielmi surjozna. Najpierš jana vypraviłasia ŭ kantynientalnuju Jeŭropu pahladzieć, jak pracujuć tam vialikija kramy. Pa viartańni jana arhanizavała ŭ Marks & Spencer Kamitet pa dabrabycie (Welfare Committee).

Nichto, adpracavaŭšy ŭ kramie minimum piać hadoŭ, nie moh być zvolnieny biez uzhadnieńnia z Kamitetam.

U kožnym adździaleńni źjavilisia daktary i dantysty. Kožnaja supracoŭnica, što sychodziła na piensiju, zamuž ci ŭ dekret, atrymlivała ad firmy hrašovuju tak zvanuju «ŭdziačnaść». Byŭ i jašče šerah sacyjalnych novaŭvodzinaŭ, takich jak prahramy navučańnia i damy adpačynku dla supracoŭnikaŭ, finansavańnie stałovych, apłočany adpačynak, navat cyrulni ŭ kramach.

Faktyčna heta była pieršaja ŭ Vialikabrytanii kancepcyja sacyjalna adkaznaha biznesu, jakuju ŭ hazietach nazvali «novym marksizmam».

U vyniku prybytki kramy pačali imkliva raści, na pracu ŭ Marks & Spencer było niemahčyma ŭładkavacca praz kolkaść achvotnych, a jaje vopyt pačali pierajmać inšyja firmy. jo

Varta dadać, što sistema, stvoranaja i ŭviedzienaja Fłoraj Sałamon, faktyčna pracuje ŭ Marks & Spencer i pa siońnia.

Padčas Druhoj suśvietnaj stvaryła dabračynnyja miescy charčavańnia

U svajoj knizie ŭspaminaŭ (u ZŠA jana mieła nazvu «A Woman's way» (1984), brytanskaje vydańnie nazyvałasia «Baku to Baker Street») Fłora Sałamon pisała: «Nazavicie heta knihaju pra dabračynnaść, kali chočacie, ci pra kłasavuju baraćbu, ci navat apoviedam pra vyratavańnie. Dla mianie heta było pryhodaju. Ja była matylkom u vohniščy Pieršaj suśvietnaj vajny, łedzi z čarpakom supu i žadańniem dapamahać ludziam u zrujnavanych haradach u čas Druhoj suśvietnaj vajny».

Amierykanskaje vydańnie ŭspaminaŭ Fłory Sałamon. 1984 h.

Tak, jaje sapraŭdy nazyvali «łedzi z čarpakom». Kali Vialikabrytanija była ŭ nadzvyčaj składanym ekanamičnym stanoviščy z pačatkam Druhoj suśvietnaj vajny, u krainie byli ŭviedzienyja kartki — na miasa, cukar i padobnaje.

Naturalna, jany nie mahli vyratavać situacyju, i tady na vulicach pačali źjaŭlacca kuchni, prazvanyja British Restaurants — dabračynnyja miescy charčavańnia dla minakoŭ. Zapačatkavała heta mienavita Fłora Sałamon z dapamohaju supracoŭnic Marks & Spencer. jo

Ideju za Łondanam padchapili inšyja harady, inicyjatyva znajšła padtrymku va ŭradzie, i ŭ 1943 h. u Brytanii dziejničali ŭžo 2160 hetkich «Brytanskich restaracyj», jakija štodnia hatavali 600 000 abiedaŭ za amal simvaličnuju płatu.

Za hetuju dziejnaść, a taksama za pracu pa ŭratavańni habrejskich uciekačoŭ Fłora była ŭhanaravanaja Ordenam Brytanskaj impieryi.

Dapamahała vyžyłym u Chałakoście

Paśla vajny Fłora Sałamon šmat razoŭ jeździła ŭ Izrail, zvyčajna spyniajučysia ŭ tych samych svaich blizkich siabroŭ Viejcmanaŭ (Chaim staŭ prezidentam u 1949 h.). Hołda Miejer, tahačasny ministr pracy, paklikała jaje dapamahać tym, chto vyžyŭ u Chałakoście i žyŭ u łahierach dla biežancaŭ.

Abapirajučysia na svoj značny arhanizacyjny vopyt, Sałamon stvaryła biaspłatnyja stałovyja i miedycynskija słužby, vykarystoŭvała mietady Marks & Spencer dla aptymizacyi pastaŭščykoŭ i, što nie mienš važna, raźvivała ramiesnuju pramysłovaść dla žančyn — tkactva dyvanoŭ i vyrab kieramiki. Jaje namahańni pryviali da prykmietnaha pavyšeńnia maralnaha duchu siarod biežancaŭ.

Fłora Sałamon. Fota z knihi ŭspaminaŭ Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Brytanskaja špijonka?

Ale dziejnaść Fłory Sałamon była zaŭvažanaja nie tolki brytanskim uradam. I tut treba patłumačyć, čamu pry pošuku jaje imia Google časta vydaje z paznakaju British spy — brytanski špijon. Špijonkaju jana, biezumoŭna, nie była, ale dačynieńni z adnym mieła sapraŭdy.

Imia jamu — Kim Fiłbi.

Z Kimam Fłora paznajomiłasia jašče ŭ Jerusalimie ŭ 1920-ch, kali jon, adzinacacihadovy, z baćkami zavitaŭ u dom Sałamonaŭ. Paźniej u Łondanie znajomstva adnaviłasia. Navat bolej, mienavita Fłora paznajomiła Fiłbi ź jaho druhoj žonkaju Ejlin Fiors, supracoŭnicaj słužby achovy ŭ Marks & Spencer, detektyvam, jakaja ŭ nieprykmietnym cyvilnym harnitury špacyravała pa zalach kramy j rabiłasia praktyčna niabačnaju, ale zaŭvažała ŭsio — tak charaktaryzavali jaje śviedki.

Mo i tak, ale svajho abrańnika jana dakładna prahledzieła, začaravanaja apoviedami pra karespandenckuju pracu ŭ Ispanii. Ich žyćcio nie było ščaślivym, Ejlin pačała vypivać, užyvać antydepresanty, i kali jana pamierła 12 studzienia 1957 h., siabry vinavacili ŭ hetym jaje ład žyćcia, a voś psichijatar Ejlin vykazaŭ navat zdahadku, što tut moh mieć dačynieńnie sam Fiłbi.

Kim Fiłbi. Fota z knihi ŭspaminaŭ Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Dyk voś, prykładna ŭ 1937 h. padčas sumiesnaha abiedu — vyhladaje, u tym kole abiedy značyli značna bolš, jak prostaje padsiłkavańnie — Fiłbi i raskazaŭ Fłory, što vykonvaje vielmi adkaznuju i niebiaśpiečnuju pracu ŭ imia miru, i było b nadzvyčajna, kab i jana, ź jaje suviaziami i viedańniem ludziej, dałučyłasia. Jak potym jana śćviardžała, namiok byŭ prazrysty i zrazumieły, ale vialikaj uvahi pačutamu žančyna nie nadała i adkazała, što zanadta zaniataja ratavańniem habrejaŭ Jeŭropy.

Usio źmianiłasia ŭ 1960-ja, kali Fiłbi pracavaŭ karespandentam «Observer'a» (siońniašni «Guardian») u Biejrucie. Fłoru razzłavali jaho publikacyi, jakija jana paličyła praarabskimi i antyizrailskimi, antysiemickimi, i kali ŭ žniŭni 1962 h. jana čarhovy raz adviedała Izrail, na adnym z pryjomaŭ u Instytucie Chaima Viejcmana, sustreŭšy svajho daŭniaha znajomca Viktara Rotšylda, spytałasia: «Čamu hazieta karystajecca pasłuhami takoha čałavieka?! Jon ža kamunist, sprabavaŭ zavierbavać mianie, jon užo tryccać hadoŭ jak pracuje na Saviety».

Na toj čas Fiłbi byŭ pad padazreńniem u MI6, ale nie stavała kankretnych dokazaŭ, i śviedčańnie Sałamon zapuściła łancužok novaha rosšuku, rospytaŭ i pošuku faktaŭ. Čym historyja skončyłasia, siońnia dobra viadoma.

U adnym z apošnich svaich intervju Fiłbi na pytańnie, ci zhodny jon, što mienavita śviedčańni Fłory Sałamon zrabilisia krytyčnymi ŭ jaho vykryćci, adkazaŭ: «Tak, i heta było davoli niečakana. Ja ź dziacinstva viedaŭ Fłoru. Bačycie, jana była levych pierakanańniaŭ, ale paźniej, praz svaje praizralskija pohlady, vielmi źmianiłasia».

 Fłora Sałamon vychodzić na piensiju. Fota: jwa.org

Fłora Sałamon pražyła daŭhoje žyćcio i pamierła 18 lipienia 1984 h. I ciapier čas raspavieści pra jaje dźviuch siostraŭ.

Fira — viadučaja madeljerka ZŠA

Fira (1898—1977), z pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny emihravała razam ź siamjoj u Łondan, ale abrała dla žyćcia Ńju-Jork, kudy pierajechała naprykancy 1920-ch. U 1931 h. jana vyjšła zamuž za polskaha hrafa Januša Iljinskaha. Pačaŭšy z nabyćcia kramy ekskluziŭnaj vopratki ŭ Manchetanie, jana z časam zrabiła sabie imia dyzajnierki, a ŭ pavajenny čas stvaryła ŭłasny brend Fira Benenson Inc. U 1950‑ch jaje imia zhadvałasia ŭ pieraliku viadučych madeljeraŭ ZŠA.

Fira Benensan, hrafinia Iljinskaja. Fota ź Vikipiedyi

Mania — zasnavalnica viadomaha vydaviectva i pierakładčyca

Samaja małodšaja siastra, Mania (1905—1969), zrabiłasia viadomaj pad proźviščam muža Charary jak suzasnavalnica vydaviectva Harville Press, a taksama jak pierakładčycca z rasiejskaj movy «Doktara Žyvaha» Barysa Pasternaka, tvoraŭ Ilji Erenburha, Jaŭhienii Hinzburh, Andreja Siniaŭskaha (Abrama Terca) i inšych.

Mania Benensan-Charary. Fota z knihi ŭspaminaŭ Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Jaje ŭspaminy («Memoirs. 1906—1969») byli vydadzienyja paśmiarotna ŭ jejnym vydaviectvie ŭ 1972 h.

Piter — zasnavalnik Amnesty International

Zastajecca skazać kolki słovaŭ pra adzinaha syna Fłory Sałamon, jakomu pryśviečanyja jaje ŭspaminy, — Pitera.

Jon naradziŭsia 31 lipienia 1921 h. u Łondanie i zrabiŭsia viadomy śvietu pad dziedavym proźviščam Benensan. Heta jon zasnavaŭ u 1961 h. dobra znajomuju i biełarusam arhanizacyju «Mižnarodnaja amnistyja» (Amnesty International) — mižnarodnuju niaŭradavuju arhanizacyju, jakaja zajmajecca abaronaj pravoŭ čałavieka.

Piter Benensan, syn Fłory Sałamon. Fota z knihi ŭspaminaŭ Fłory Sałamon «A Woman's way» (1984)

Arhanizacyja atrymała ŭ 1977 h. Nobieleŭskuju premiju za svaju kampaniju suprać katavańniaŭ, a ŭ 1978 h. — premiju AAN u halinie pravoŭ čałavieka. Pamior Piter Benensan 25 lutaha 2025 h.

Voś takaja siamja, historyja jakoj pačałasia ŭ Minsku i Pinsku.

Kamientary

Ciapier čytajuć

«Heta takaja drobnaja, ahidnaja pomsta Ramana». Sofja Sapieha raskazała, jak jaje padmanam źniali dla pieradačy Pratasieviča12

«Heta takaja drobnaja, ahidnaja pomsta Ramana». Sofja Sapieha raskazała, jak jaje padmanam źniali dla pieradačy Pratasieviča

Usie naviny →
Usie naviny

Ukraina naniesła ŭdar pa štabie armii ŭ Biardziansku. Zahinuli siamiora vajskoŭcaŭ, u tym liku syn hienierała3

Vyžyć na 1500 rubloŭ? Niekatoryja minčanie kažuć, što heta realna11

Estonija z 1 śniežnia zakryvaje miažu z Rasijaj4

U Minsku pradajuć «Žyhuli» z matoram na 300 sił2

Ukraina siońnia źbiła 79 kryłatych rakiet z 84, ale nie maje čym źbivać balistyku1

Padčas rasijskaha ŭdaru pa Lvovie tam była biełaruskaja delehacyja5

«Ludzi pjuć z bałota». Łukašenka aburyŭsia jakaściu vady ŭ Smarhoni4

Fiłasofskija hurtki, «vyšejšyja siły», płatnyja kursy, pašpart hramadzianina Mietahałaktyki — raskryta dziejnaść siekty5

Žyćcio pa padpiscy. U «Paŭnočnym Bierazie» skardziacca na płatnuju padpisku, patrebnuju, kab karystacca ŭsimi funkcyjami žyllovaha kompleksu13

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

«Heta takaja drobnaja, ahidnaja pomsta Ramana». Sofja Sapieha raskazała, jak jaje padmanam źniali dla pieradačy Pratasieviča12

«Heta takaja drobnaja, ahidnaja pomsta Ramana». Sofja Sapieha raskazała, jak jaje padmanam źniali dla pieradačy Pratasieviča

Hałoŭnaje
Usie naviny →

Zaŭvaha:

 

 

 

 

Zakryć Paviedamić