«Tam i tualety ź dzirkaj u padłozie, i vokny nie začyniajucca». Studentka-biełaruska patłumačyła, čamu ŭ Francyi moładź vyjšła na pratesty
U Francyi ŭžo bolš za miesiac pratestujuć školniki i studenty. Palicyja pieryjadyčna razhaniaje ich ślozatačyvym hazam i śvietłašumavymi hranatami. Niadaŭna Łukašenka źjedliva pacikaviŭsia, ci abkładuć sankcyjami prezidenta Francyi Emaniuela Makrona za parušeńni pravoŭ čałavieka i ci nazavuć jaho dyktataram. Studentka mahistratury ź Biełarusi, jakaja zaraz žyvie ŭ Francyi, paraŭnała francuzskija i biełaruskija pratesty i patłumačyła, u čym fundamientalnaja roźnica.
Šeść hadoŭ tamu, 12 listapada 2020 hoda ŭ Biełarusi aryštavali 12 fihurantaŭ budučaj rezanansnaj spravy studentaŭ. Ciapier studenty pratestujuć u Francyi, ale za ŭdzieł u mirnych pratestach im nie pahražajuć ani adličeńnie, ani źniavoleńnie. Biełaruskaja studentka mahistratury ŭ Paryžy raskazvaje, čamu francuzskija školniki i studenty zabarykadziravali navučalnyja ŭstanovy, čaho jany chočuć damahčysia ad dziaržavy i jak na chvalavańni reahujuć ułady.
Pratesty ŭ Francyi pačalisia 17 vieraśnia ŭ licei «Sient-Ekziupiery» ŭ pryharadzie Paryža, dzie školniki dałučylisia da pratestu nastaŭnikaŭ praź niedachop kadraŭ i resursaŭ. Praz tydzień pratesty i błakavańnie licejaŭ raspaŭsiudzilisia pa Paryžskim rehijonie, a zatym i pa inšych častkach Francyi. Paźniej da pratestaŭ dałučylisia studenty ŭniviersitetaŭ, baćki i pradstaŭniki prafsajuzaŭ. Siarod patrabavańniaŭ — pavialičyć vydatki na sistemu adukacyi i spynić rost koštu žyćcia. Masavyja pratesty pryviali da palityčnaha kryzisu ŭ krainie.
«U Francyi na ciabie hladziać praz kałanijalnuju pryzmu Rasii»
Maryja (imia hieraini źmieniena) atrymlivała vyšejšuju adukacyju ŭ Minsku padčas pratestaŭ 2020 hoda, a ciapier praciahvaje navučańnie ŭ mahistratury ŭ Paryžy.
«Ja adasłała nie vielmi šmat zajavak [u roznyja navučalnyja ŭstanovy], možna skazać tknuła palcam u nieba. Ale mianie pryniali ŭ adzin z univiersitetaŭ», — dzielicca dziaŭčyna.
Biełaruska zvyčajna kaža francuzam, što pryjechała z Uschodniaj Jeŭropy, tamu što časta jany ničoha nie viedajuć pra Biełaruś. Niekatoryja francuzy aŭtamatyčna dumajuć, što jana z Rasii.
«Francuzy hladziać na ciabie, biełarusku, praz kałanijalnuju pryzmu Rasii. Kali ŭsie rahočuć, umoŭna kažučy, z žarta pra Pryhožyna (havorka pra zahinułaha ŭ 2023 hodzie zasnavalnika rasijskaj PVK «Vahnier» Jaŭhiena Pryhožyna — NN), jany hladziać na ciabie tak, nibyta jon biełarus. Ty hetaha nie paźbiehnieš, heta prosta treba pryniać. I kožny raz vyznačać, kali dla ciabie važna padkreślić, što ty biełaruska».
Pry hetym nijakaj dyskryminacyi Maryja nie adčuvaje. Dziaŭčyna kaža, što adziny vypadak zdaryŭsia ź joj, kali jana namahałasia adkryć rachunak u adnym z francuzskich bankaŭ: studentcy admovili praz najaŭnaść u jaje biełaruskaha pašpartu. U astatnim Maryi całkam padabajecca žyćcio ŭ hetaj krainie: «Usim tut usio adno, što ja ź Biełarusi. Mnie hetaha nie chapała».
Maryja ličyć, što ŭ paraŭnańni ź Biełaruśsiu Francyja maje tak zvanuju kulturu palityčnaj asensavanaści: «Tut važna mieć svaju palityčnuju pazicyju. Francuzy časta razmaŭlajuć pra palityku. Tut sapraŭdy ŭsie hetym žyvuć, usie hetym cikaviacca. U Francyi palityku niemahčyma ihnaravać».
Jana dadaje, što ŭ francuzskich studentaŭ jość niezaležnyja abjadnańni i arhanizacyi na lubuju temu. I nie tolki ŭ studentaŭ. Mnohija francuzy ŭdzielničajuć u hramadskich abjadnańniach, jakija za niešta vystupajuć.
Hetyja ž abjadańni, taksama jak i niezaležnyja ad dziaržavy prafsajuzy, zaklikajuć francuzaŭ pratestavać, kali jany niazhodnyja z tymi ci inšymi rašeńniami ŭrada. Tak, naprykład, u 2023 hodzie prafsajuzy zaklikali francuzaŭ pratestavać suprać piensijnaj reformy. Tady ŭłady vyrašyli pavysić piensijny ŭzrost z 62 da 64 hadoŭ, što spravakavała pratesty pa ŭsioj krainie.
«Tam i tualety ź dzirkaj u padłozie, i vokny nie zakryvajucca, i part nie chapaje»
Zvonku moža zdavacca, što ŭ sistemie adukacyi Francyi, adnoj z najbujniejšych ekanomik Jeŭropy, nie moža być takich prablem, jak u Biełarusi. Ale Maryja tłumačyć, što ŭmovy, u jakich vučacca dzieci ŭ paryžskich pryharadach, sapraŭdy nie samyja lepšyja.
«Ja dumaju, što ich možna paraŭnać ź jakoj-niebudź škołaj u biełaruskim maleńkim miastečku. Ja načytałasia ŭ francuzskich miedyja, što tam i tualety ź dzirkaj u padłozie, i vokny nie zakryvajucca, i part nie chapaje. Ja liču, što jany vyjšli zmahacca za narmalnyja ŭmovy navučańnia, i ich pratest lehitymny», — tłumačyć jana.
U pačatku kastryčnika da pratestaŭ školnikaŭ dałučylisia dziasiatki ŭniviersitetaŭ. Siarod ich i ŭniviersitet, dzie navučajecca Maryja. Dziaŭčyna kaža, što nie vučycca ŭžo bolš za miesiac — nie pa svajoj voli.
«Studenty, jakija nie pratestujuć, adčuvajuć siabie izalavanymi praz hetyja mitynhi. Kali tvoj univiersitet zakryty, ty budzieš siadzieć doma. Ty adčuvaješ siabie prosta pakinutym, tamu što nie viedaješ, što rabić. Bolšaść vykładčykaŭ taksama bastujuć, zaniatki nie adbyvajucca. Sens tvajho žyćcia, na žal, prosta hublajecca».
Maryja kaža, što bolšaść vykładčykaŭ jaje ŭniviersiteta admoviłasia pravodzić zaniatki, salidaryzujučysia sa studentami. Pry hetym, u adroźnieńnie ad Biełarusi, studenty i vykładčyki nie sutykajucca z represijami za ŭdzieł u pratestach: «Heta nie Biełaruś: kali ty nie chodziš na zaniatki, ciabie nie adličać. Dy i sutnaść nie ŭ tym, što studenty nie chodziać na zaniatki. Jany prosta nie adbyvajucca. Niama kudy pryjści, niama da jakoha zuma padłučycca».
Studenty ŭniviersiteta, dzie vučycca Maryja, — adny z samych aktyŭnych pratestoŭcaŭ u krainie. Usie ŭvachody va ŭstanovu zabłakavany śmietnicami. Kožny dzień studenty źbirajucca pobač z univiersitetam, słuchajuć muzyku i tančać. Adna z metaŭ takich akcyj — nie dazvolić nikomu zajści ŭ budynak.
Pa słovach dziaŭčyny, niebiaśpiečnym taki pratest moža stać tolki ŭ tym vypadku, kali prezident univiersiteta (rektar) ci kiraŭnik rehijonu vykličuć palicyju praz pahrozu hramadskamu paradku. «Kankretna ŭ maim univiersitecie takoha nie adbyvałasia nikoli. Nie było takoha, kab palicyja pryjechała i ŭsich razahnała. Pakul nichto nie zabaraniaje studentam majho ŭniviersiteta kožny dzień pratestavać», — adznačaje dziaŭčyna.
Heta mocna kantrastuje ź biełaruskim dośviedam, dzie na chvali pratestaŭ 2020‑ha ŭłady raspačali hučnuju spravu studentaŭ, aryštavaŭšy 12 čałaviek — dziesiać studentaŭ, vykładčycu BDUIR Volhu Fiłatčankavu i vypusknika ŭniviersiteta. Ich abvinavacili ŭ arhanizacyi pratestaŭ i asudzili da realnych terminaŭ źniavoleńnia. U 2022 hodzie ŭsie asudžanyja vyjšli na svabodu, całkam adbyŭšy pakarańnie.
Čaho damahajucca francuzskija studenty?
Kali ŭ Biełarusi nahodaj dla masavych pratestaŭ u 2020 hodzie stali sfalsifikavanyja prezidenckija vybary, to ŭ Francyi studenty pratestujuć praz sacyjalnyja i ekanamičnyja prablemy.
«Ja liču, što studencki pratest — heta niezadavolenaść našaha pakaleńnia, maładych francuzaŭ, tym, u jakoj ekanamičnaj situacyi jany ŭsie apynulisia. Ty zakančvaješ vučobu, u Francyi bakałaŭryjat — heta try hady, mahistratura — dva hady, vychodziš na rynak pracy, a ciabie nichto nie choča brać».
Maryja ličyć patrabavańni sioletnich studenckich pratestaŭ davoli šyrokimi. «Kali ty student, to ŭ ciabie niama hrošaj, tabie niama na što žyć. Stypiendyj, jakija dajuć pa sacyjalnych kryteryjach, umoŭna, kali tvaja siamja vielmi biednaja, nie chapaje. Mnohija studenty vymušany pracavać. Ale adnačasova pracavać i vučycca va ŭniviersitecie vielmi ciažka. Tut vielmi šmat vučoby», — davodzić jana.
Studenckija stypiendyi ŭ roznych biełaruskich VNU pačynajucca ad 185 rubloŭ. Pry vysokim siarednim bale možna raźličvać na 300‑400 rubloŭ u miesiac. Pamier sacyjalnych studenckich stypiendyj u Francyi zaležyć ad uzroŭniu dachodu siamji i moža składać ad €145 da €635 u miesiac (kala 500‑2100 rubloŭ).
«Vielmi ciažka hladzieć na starejšaje pakaleńnie francuzaŭ, jakoje ŭ svoj čas zmahło nazapasić kapitał, kupić kvateru ŭ Paryžy i domik u pravincyi. A tabie jak studentu zdajuć pakojčyk na dzieviać kvadratnych mietraŭ za 1000 jeŭra», — narakaje dziaŭčyna.
«Biełarus nie pojdzie hramić «Jeŭraopt», tamu što jamu niama čaho jeści»
Kamientujučy pahromy, jakija adbyvalisia ŭ Paryžy 17—18 kastryčnika, biełaruska kaža, što joj nie padabajecca naratyŭ niekatorych miedyja ab tym, što byccam by heta školniki tady vyjšli i «razburyli pałovu Paryža»: «Bolšaja častka demanstracyj 17 kastryčnika prajšła mirna. Ludzi prosta patrabavali palapšeńnia ŭmovaŭ svajho žyćcia. I ŭžo paśla my pabačyli pahromy ŭ niekatorych paryžskich rajonach. Ludzi, jakija ŭsio heta hramili, skarystalisia chaosam».
Padčas pahromaŭ u Francyi 17—18 kastryčnika paciarpieli jak kramy luksavych brendaŭ, tak i mały biznes. Škoda moža dasiahać 1,2 miljarda jeŭra.
U hieraini jość pytańni da francuzskaj palicyi, jakaja, pa jaje mierkavańni, zaniata tym, kab razhaniać mirnych manifiestantaŭ, a nie tych, chto hramić kramy. Znajomych dziaŭčyny padčas udziełu ŭ manifiestacyjach razhaniała palicyja: «Viedaju, što niekatoryja ź ich narmalna tak chapanuli ślozatačyvaha hazu. Ale ich nie zatrymlivali. Heta adbyvałasia padčas mirnaj demanstracyi, jakuju čamuści ŭ niejki momant vyrašyli razhaniać z palicyjaj».
«Ja nie dumaju, što ŭmoŭny biełarus pojdzie hramić «Jeŭraopt», tamu što jamu niama čaho jeści. U jakim suśviecie ty pavinien być, kab da niečaha takoha dadumacca? Ale vielmi važna taksama nie delehitymizavać pratest, tamu što patrabavańni sapraŭdy lehitymnyja», — dadaje studentka.
«Urad pa zmoŭčvańni drenny, jaho buduć krytykavać pryblizna za ŭsio»
Biełaruska paraŭnoŭvaje nastupstvy za ŭdzieł u pratestach u Biełarusi i Francyi.
«U Biełarusi tvajo žyćcio, kali ciabie ŭziali na prateście, zakančvajecca pryblizna ŭ toj samy momant, kali ciabie zatrymlivajuć. Ciabie vyklučajuć z univiersiteta, vyhaniajuć z pracy. Paśla tabie vielmi składana znajści svajo miesca. U Francyi heta nie tak. Tut uvohule nie toj uzrovień represij, što ŭ Biełarusi, absalutna. Kali ciabie vyklučać z univiersiteta za ŭdzieł u pratestach — na nastupny dzień usia kraina vyjdzie za ciabie mitynhavać. Biez žartaŭ», — upeŭniena biełaruska.
Hierainia kaža, što kali biełaruskaja adukacyja prasiaknutaja dziaržaŭnaj ideałohijaj, to francuzskaja — antydziaržaŭnaj: «Urad pa zmoŭčańni drenny, jaho buduć krytykavać pryblizna za ŭsio. I niavažna, kaho jany abiaruć u jakaści prezidenta. Jany buduć tak stavicca absalutna da luboha». Pa słovach Maryi, heta tyčycca jak studentaŭ, tak i vykładčykaŭ.
«Ty možaš abmiarkoŭvać absalutna ŭsio što chočaš, z kim chočaš i jak chočaš, vybirajučy lubyja słovy. Nie treba abychodzić peŭnyja temy, bo tut niama zabaronienych. Naadvarot, ličycca pravilnym u pieršuju čarhu havaryć na składanyja temy», — tłumačyć Maryja.
Jana dadaje, što abmiežavańniaŭ u paraŭnańni ź Biełaruśsiu našmat mienš i ŭ akademičnym žyćci francuzskich studentaŭ.
«Student moža vybrać temu daśledavańnia, jakuju choča, i vykładčyki zaŭždy buduć abaraniać studenta. Kali ŭ ciabie mienš akademičnaj svabody — u ciabie mienš inavacyj. I heta ŭsio vielmi mocna adbivajecca na navukovym uzroŭni krainy. Heta viadzie da stahnacyi. Mabyć, biełaruskaja vyšejšaja adukacyja i nie samaja kiepskaja ŭ śviecie. Ale heta ŭsio nie maje sensu, kali ŭ ciabie niama akademičnaj svabody».
Zhodna z indeksam inavacyj Suśvietnaj arhanizacyi intelektualnaj ułasnaści, u 2026 hodzie Biełaruś apynułasia na 88 miescy, u toj čas jak Francyja zaniała 13 miesca. U 2019 hodzie, apošnim pierad prezidenckimi vybarami, paśla jakich byŭ naniesieny ŭdar pa akademičnaj svabodzie, Biełaruś zajmała 72 miesca. Za 7 hadoŭ kraina apuściłasia na 16 pazicyj. Sioleta Biełaruś znachodzicca ŭ rejtynhu nižej, čym, naprykład, Azierbajdžan, Małdova i Uźbiekistan.
Ciapier čytajuć
«Spytali, ja žyvaja ci nie». Biełaruski bjuć tryvohu: im telefanujuć ź milicyi i raspytvajuć pra trup4
«Spytali, ja žyvaja ci nie». Biełaruski bjuć tryvohu: im telefanujuć ź milicyi i raspytvajuć pra trup
U ramkach «novaj architektury biaśpieki» Maskva prapanuje vyvieści jadziernuju zbroju i «Arešnik» ź Biełarusi — infarmacyja pra pieramovy ŭ Abu-Dabi5959
Kamientary
2. Včiera kaša konsiervirovannaja stoiła 3 rubla 90 kopiejek, siehodnia 4 rubla 90 kopiejek. Kto mnie objaśnit takoj razbros cien?