З Масквы. Блог Алеся Чайчыца9090

Улюблёныя словы ў беларускай мове: «пан»

Мяркуючы па ўсім, слова «спадар» як ветлівы зварот было вынайдзена беларускімі нацыяналістамі-сацыялістамі на мяжы ХІХ і ХХ стагоддзя.

У якасці лірычнага адступлення - трохі развагаў актыўнага карыстальніка беларускай мовы. Не прэтэндую на навуковасць ці ўвогуе нешта большае, чым проста побытавы погяд - але нават і ў мовазнаўстве ёсць рэчы, бачныя чавеку неўзброеным вокам. Лінгвісты-прафесіяналы - ласкава прашу выказвацца ;)

Для ветлівага зварота да чалавека мужчынскага полу ў беларускай мове спрадвеку існавала слова «пан». Зварот да замужняй дамы — «пані», да незамужняй — «панна». Да мноства людзей адначасова — «панства». Адчынім такі помнік сярэднявечнай беларускай мовы, як Статут Вялікага княства Літоўскага. На старонках гэтага дакументу мы ледзь не ў кожным артыкуле сустрэнем слова «пан».

Чаго мы там не сустрэнем ніводнага разу — гэта ўвайшоўшага ў наш лексікон выдуманага слова «спадар».

Так, слова «спадар» у гістарычных крыніцах па сутнасці не сустракаецца — сустракаецца слова «гаспадар» (у тым жа значэнні, што і сёння). Мяркуючы па ўсім, слова «спадар» як ветлівы зварот было вынайдзена і ўведзена ў выкарыстанне беларускімі нацыяналістамі-сацыялістамі на мяжы 19 і 20 стагоддзя, магчыма, як калька з расійскага «сударь».

Напэўна гэта звязана з тым, што слова «пан» у беларускіх грамадоўцаў-народнікаў мела нейкія негатыўныя класавыя ці нацыянальныя канатацыі. Якія цяпер, у пачатку 21 стагоддзя, перасталі быць актуальнымі, бо беларускі нацыянальны рух даўно перастаў быць сялянскім і лявацкім, а беларуская нацыянальная ідэя (прынамсі на ўзроўне вонкавай атрыбутыкі і кірунку думкі) даўно звярнулася таксама і да вялікалітоўскай традыцыі і да культурнай спадчыны нашай краёвай арыстакратыі.

Слова «пан» у сваёй мове не цураюцца і ніколі не цураліся ўкраінцы.
Пры тым, што гісторыя ўзаемадачынення ўкраінцаў з палякамі і з польска-беларуска-літоўскайкаталіцка-шляхецкай традыцыяй куды больш насычаная варагаваннем і кроўю, чым наша. Такі ж самы ветлівы зварот і ў літоўскай мове — «ponas».

Хтосьці скажа пра нібыта «прыжыласць» гэтага наватвора «спадар» — але па такой жа логіцы можна спаслацца і на дзяржаўныя акадэмічныя слоўнікі, дзе словы «шоў» і «ноў-хаў» пішуцца праз галосную «у» і дзе пры наяўнасці слова «радыё» існуюць словы «відэа» і «Токіа».

Беларуская мова мае патрэбу ва ўдасканаленні. Яе недастатковая ўжыванасць мае толькі адну ў дадзеным выпадку перавагу — гнуткасць і ўспрымальнасць да гэткага ўдасканалення. Пагатоў, слова «пан» ужо паспяхова існуе і выкарыстоўваецца ў рымска-каталіцкай літургіі ў тым жа сэнсе, што нямецкае «Herr» ці ангельскае «Lord».

А значыць —

далоў «спадара»! Даёш «пана»! :)

Каментары90

«Шматпартыйнасць, плюралізм меркаванняў — гэта брахня, заходняя брахня». Лукашэнка разглядае канстытуцыйнае вяртанне да савецкай сістэмы74

«Шматпартыйнасць, плюралізм меркаванняў — гэта брахня, заходняя брахня». Лукашэнка разглядае канстытуцыйнае вяртанне да савецкай сістэмы

Усе навіны →
Усе навіны

Кулеба бачыць падрыхтоўку беларускай арміі да вайны. Але гэты мілітарысцкі тэатр прызначаны толькі для аднаго гледача — Крамля26

Праз канфлікт з Папам Трамп пачаў страчваць падтрымку выбаршчыкаў. У Вашынгтоне загаварылі пра прымірэнне14

У Томску знеслі помнік рэпрэсаваным: сярод іх былі дэпартаваныя з Беларусі палякі, а таксама беларусы, якіх прымушалі змяняць нацыянальнасць18

Беларускія абрады, арнаменты і беларуская мова паўсюль. Як нашчадак перасяленцаў зрабіў сяло каля Байкала зноў беларускім, і чаму гэта можа хутка скончыцца14

«Парваў сабе дыяфрагму і кішкі, наноў вучыўся хадзіць». Унук аўтара «Калыханкі» Васіля Раінчыка распавёў, як трапіў у страшную аварыю3

Новая лідарка Венесуэлы пад кантролем Белага дома правяла чысткі ва ўладзе пасля звяржэння Мадура11

Літовец, які шпіёніў на карысць рэжыму Лукашэнкі, падаў у суд на прэзідэнта Літвы, бо яго не абмянялі на беларускіх палітвязняў5

Журналіст-расследавальнік: «Паўночны паток» падарвала былая ню-мадэль з Кіева5

Прэм'ер-міністр Іспаніі спрабуе аб'яднаць левыя сілы ў сусветную кааліцыю супраць трампаўскай MAGA17

больш чытаных навін
больш лайканых навін

«Шматпартыйнасць, плюралізм меркаванняў — гэта брахня, заходняя брахня». Лукашэнка разглядае канстытуцыйнае вяртанне да савецкай сістэмы74

«Шматпартыйнасць, плюралізм меркаванняў — гэта брахня, заходняя брахня». Лукашэнка разглядае канстытуцыйнае вяртанне да савецкай сістэмы

Галоўнае
Усе навіны →

Заўвага:

 

 

 

 

Закрыць Паведаміць