Валачобніцтва і пакланенне каменным крыжам: якія велікодныя традыцыі захоўваюць беларусы
Велікодныя традыцыі ў Беларусі не абмяжоўваюцца толькі фарбаваннем яек, выпяканнем булак і асвячэннем гэтага ўсяго ў царкве. У розных рэгіёнах нашай краіны дасюль захаваліся цікавыя звычаі. Шмат якія з іх маюць у сабе яшчэ паганскія карані, якія арыгінальна спалучыліся з хрысціянствам. Некаторыя ўнесеныя ў Рэспубліканскі спіс гістарычна-культурных каштоўнасцяў. «Белсат» сабраў самыя цікавыя з іх.
Белы тыдзень
Белы тыдзень — час перад Вялікаднем, падчас якога да свята рыхтавалі хату. Усё мылі, чысцілі, бялілі печкі, здымалі і пралі ручнікі, абрусы, фіранкі. Ад гэтага і пайшла назва, бо ўсё рабілася чыстым, белым.
Мылі ў тым ліку дзяжу, у якой замешвалі хлеб. Пасля мыцця яе ставілі ў кут і казалі: «Дзяжа ў споведзь пайшла». Гэта было таксама сімвалам ачышчэння.
У ноч на чацвер (так званы чысты) цеплілі лазню — перад святамі трэба было абавязкова памыцца. Таксама з чацвярга пачынаўся вельмі строгі пост, які канчаўся ў нядзелю, пасля службы ў царкве. Разгаўляцца за велікодным сталом пачыналі асвечанымі яйкамі.
Валачобнікі
Валачобны абрад распаўсюджаны пераважна на поўначы Беларусі: у Падзвінні і ў цэнтральных частках нашай краіны. Ён падобны да калядавання. Удзел у ім бяруць у асноўным мужчыны і хлопцы. Яны збіраюцца ўвечары Вялікадня ў групу з 8—10 чалавек і ідуць па дварах з песнямі, у якіх хваляць гаспадароў дому ды іхных дзяцей, зычаць ім здароўя, плёну, дабрабыту, добрага ўраджаю. Тыя ў адказ павінны падзяліцца з валачобнікамі прысмакамі.
Валачобныя песні могуць мець да 150 радкоў. Пачынае спевы «запявала», астатнія падхопліваюць за ім рэфрэн. У складзе групы могуць быць музыкі, якія граюць на дудзе, скрыпцы, іншых інструментах.
Акрамя Беларусі, валачобніцтва сустракаецца ў некаторых раёнах Польшчы.
Гульня ў біткі
Гэта ўлюбёная забава на Вялікдзень, папулярная і сёння. Сутнасць яе ў тым, што трэба стукацца фарбаванымі яйкамі. Перамагае той, чыё яйка самае моцнае і застаецца цэлым.
Хаджэнне ў жакі
Гэтая традыцыя распаўсюджаная пераважна на Гарадзеншчыне — там і сёння «ходзяць у жакі». Абрад падобны да валачобніцтва, толькі тут у іх ролі — дзеці: жакі. Яны ходзяць па хатах у першы ці другі дзень Вялікадня і спяваюць святочныя песні ці расказваюць вершы, віншуюць гаспадароў. Пры гэтым прыгаворваюць:
Я маленькі жачок,
Паўзу, як рачок,
Скачу, як жабка,
Дай яечка, бабка!
Гаспадары дзякуюць дзецям яйкамі, цукеркамі, пірагамі. Дзеля гэтага часта загадзя рыхтуюць больш пачастункаў, каб было чым падзяліцца з валачобнікамі ці жакамі.
У былыя часы жакам называлі касцельнага служку малодшага чыну або студэнта, шкаляра.
«Відаць, у час Вялікага Княства Літоўскага студэнцкая і школьная моладзь акурат на Вялікдзень мела канікулы і на свята вярталася ў бацькоўскія дамы з універсітэтаў і калегіяў. Вядома, што падчас святочнай літургіі яны дапамагалі ў святынях, а потым, відавочна, ішлі па гасподах, каб віншаваць суседзяў і пры нагодзе сабраць сабе крыху правіянту на дарогу і на час вучобы, бо, вядома, што студэнцкае жыццё ніколі не бывае занадта сытым. Пэўна, праз некаторы час наведваць дамы са святочнымі пажаданнямі пачалі не толькі студэнты-жакі, а ўся моладзь. Праўда, у гэтым выпадку назва пачынальнікаў звычаю засталася. Гэтак і сёння сучасныя жакі працягваюць традыцыю колішніх шкаляроў», — тлумачыў вядоўца «Белсату» Віктар Шукеловіч.
Масляны баран
Гэтая традыцыя ўласцівая для Глыбоччыны — тут у вёсцы Мацюкава на Вялікдзень робяць барана з хатняга масла паводле мясцовай традыцыйнай рэцэптуры. Яго ставяць пасярэдзіне святочнага стала і ў першы дзень свята не чапаюць, есці пачынаюць на другі дзень.
Прыгатаванне барана пачынаецца са збору смятаны. Затым у спецыяльнай драўлянай бойцы ўзбіваецца масла. Калі масла збілася, зліваецца маслёнка, прамываецца масла ў некалькіх водах, абавязкова соліцца.
Масла сціскаюць у камок прадаўгаватай формы, і выразаюць фігуру барана. Пры дапамозе марлі ці бінту робіцца авечая поўсць, якая ножыкам лёгка прыціскаецца да выразанай фігуры. З воску робяцца рожкі, з гароху перцу — вочкі. Апошні штрых — аздабленне барана зелянінаю.
Маслены баран занесены ў Дзяржаўны спіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасцяў Беларусі.
«Каменныя дзевачкі»
Гэты абрад дагэтуль жыве ў вёсках Данілевічы і Баравое Лельчыцкага раёну. Там захаваліся камяні, якія формаю нагадваюць і крыж, і фігуру чалавека.
Ёсць легенда, паводле якой у гэтым рэгіёне некалі на полі працавала жанчына з 12‑гадовай дачкой Евай. У нейкі момант дзяўчынка захацела адпачыць. Раптам неба зацягнула цёмная хмара. Маці пачала непакоіцца і падганяць дачку, але тая не слухалася і не ішла працаваць. Тады маці са злосцю крыкнула: «Каб ты каменем стала!» Імгненна паднялася бура, а калі скончылася, маці ўбачыла замест дзяўчынкі камень. Паводле іншай версіі легенды, маці з дачкой зняважылі хлеб, за што абедзве былі ператвораныя ў камяні.
Цяпер гэтае месца з камянямі мясцовыя жыхары асаблівым чынам ушаноўваюць. Напярэдадні Вялікадня здымаюць з крыжоў старое адзенне, спальваюць яго і апранаюць новае, спецыяльна вышытае. Камяні ўпрыгожваюцца і пацеркамі, кветкамі. Ля крыжоў пакідаюць ежу і нават грошы (аброк), просяць аб здароўі, ураджаі. Усё, што было пакінута ля камянёў цягам года, на наступны Вялікдзень спальваецца на вогнішчы са словамі «Ідзі да бога дымам».
На наступную раніцу з усходам сонца да «каменных дзевачак» нясуць новыя гасцінцы. Вераць: хто першы прынясе, той будзе самым шчаслівым у гэтым годзе.
Каля крыжоў пачынаюцца веснавыя карагоды — «Лелюшкі».
«Каменныя дзевачкі» стаяць ля могілак.
«За савецкім часам спрабавалі перанесці гэты каменны крыж туды, дзе стаяла раней царква — цвінтар. Калі перацягнулі, пачала дохнуць скаціна. Для мясцовых жыхароў гэта быў знак, што патрэбна вярнуць усё назад, бо нешта парушылася ў сусвеце. Калі Еўка вярнулася, усё стала добра», — апавядаў этнограф Пятро Цалка.
«Каменныя дзевачкі» з 2016 года маюць статус нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасці.
«Намскі Вялікдзень»
Гэта ўнікальны традыцыйны абрад, які штогод у чацвер велікоднага тыдня праводзіцца ў вёсцы Аброва Івацэвіцкага раёну Берасцейскай вобласці. Гэта старадаўні хрэсны ход з абразамі, які ўвасабляе лакальную культурніцкую традыцыю, унесеную ў 2009 годзе ў Спіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасцяў Беларусі.
«Намскі» — азначае «наш», «нам дадзены».
Шэсце пачынаюць жанчыны, якія з іконай, агорнутай у вышываны ручнік, абыходзяць вакол царквы, а потым разам са святаром ідуць па вёсцы. Жыхары загадзя рыхтуюцца сустракаць хрэсны ход: выстаўляюць ля хатаў сталы з пачастункамі — булкамі, велікоднымі яйкамі, цукеркамі, грашовым ахвяраваннем для царквы.
Удзельнікі працэсіі падыходзяць да кожнага стала, святар чытае ўрыўкі з Бібліі, акрапляе гаспадароў, якія яго сустракаюць, святой вадой ды віншуе са святам.
Некаторыя жыхары вёскі кажуць, што ў цяперашнім выглядзе «Намскі вялікдзень» з'явіўся ў 1920-я, калі, паводле падання, у вёсцы ад невядомай хваробы штодня паміралі дзеці. Старыя аброўцы падказалі тады, як адвесці бяду: сабраліся жанчыны і за ноч саткалі ручнік, якім ахінулі абраз Багародзіцы. З гэтым абразом абышлі кожны двор вёскі, і дзеці перасталі паміраць.
Пасля гэтага штогод аброўцы ходзяць з такім шэсцем у наступны чацвер пасля Вялікадня.
У цяперашнім выглядзе абрад перапыняў сваё існаванне ў савецкі час і быў адноўлены ў 1990-я.
Традыцыя з падобнаю назвай існуе на Палессі — «Наўскі Вялікдзень». Ён таксама адзначаецца ў велікодны чацвер. Іншая назва — «Вялікдзень памерлых». «Наўскі» паходзіць ад «наўкі», што азначае «душы памерлых». У гэты дзень, як і на Радаўніцу, прынята хадзіць на могілкі і пакідаць там фарбаваныя яйкі.
Сапоцкінскія пісанкі
Гэта ўнікальны спосаб упрыгожваць велікодныя яйкі, які захаваўся ў вёсцы Сапоцкін у Гарадзенскай вобласці. Адзін са старажытных народных відаў роспісу. З 2016 года — у Дзяржаўным спісе гістарычна-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь.
Сапоцкінская пісанка зазвычай робіцца ў манахромнай гаме, але можна сустрэць і рознакаляровыя прыклады.
Пасля нанясення першаснага ўзору яйка акунаюць у разведзеную халодную фарбу (пачынаючы з самай светлай), дастаецца, праціраецца сурвэткай альбо тканінай. Воскам і шпількай (пісаком) робіцца новы ўзор, і яйка акунаюць у больш цёмную фарбу. Можна паўтараць гэты спосаб столькі разоў, колькі ёсць жаданне дадаць колераў.
Найбольш пашыраны і любімы матыў Сапоцкінскіх майстрых — круг-разетка ў цэнтры яйка, свабодныя плошчы запаўняюцца паўразеткамі, кропкамі, ланцужкамі. Нярэдка цэнтры разетак трапляюць на канцы яйка.
Традыцыйны малюнак на яйках у Сапоцкіне — старажытныя матывы: птушкі (курыцы), кветкі (рамонкі, дзьмухаўцы), яловыя галінкі.
Каментары