Dyrektar Viciebskaha centra sučasnaha mastactva Andrej Duchoŭnikaŭ pierajechaŭ u Sierbiju — jon raskazaŭ pra danosy ŭ kultury, nieadukavanaść ministraŭ i čyj ža Šahał

My pahutaryli pra toje, jak i za što jaho vyciskali z radzimy, pra stan sučasnaha mastactva ŭ Biełarusi, danosy Bondaravaj, pra ministraŭ kultury, Słavianski bazar, uznaharodu z ruk Łukašenki, zarobak u emihracyi i, kaniečnie, pra Šahała.

«Namiaknuli, što z maim bekhraŭndam ja dobra kali dvornikam uładkujusia ŭ Viciebsku»

«Naša Niva»: Vy byli niaźmiennym dyrektaram Viciebskaha centra sučasnaha mastactva z 2009‑ha pa 2023 hod. Vas viedali jak pryznanaha mastaka. Jak tak stałasia, što ŭ 2024‑m vy apynulisia ŭ Sierbii?

Andrej Duchoŭnikaŭ: Pieršapačatkova mianie paklikali ŭ Sierbiju prosta na plenery — ja takim čynam vyjazdžaŭ u roznyja krainy Jeŭropy. I voś skončyŭšy svaje spravy na Słavianskim bazary [u 2023‑m — NN], ja pajšoŭ afarmlać zajavu na adpačynak. Nu, i panios jaje načalniku adździeła kultury Natalli Šyjanok. Nie budu detalizavać, ale tam skazali, što mnie, maŭlaŭ, lepš zusim zvolnicca. Nibyta nazapasiłasia ŭ mianie kasiakoŭ jak u dyrektara.

U mianie, kaniečnie, tady taki vykid adrenalinu zdaryŭsia… Pamiataju, skazaŭ, raz ja mocna kahości napružvaju, to pajdu tady dzieciam vykładać mastactva dzie-niebudź. Ale mnie namiaknuli, što z maim bekhraŭndam ja dobra kali dvornikam uładkujusia ŭ Viciebsku.

Ja paśla taho miesiacy dva na leciščy prasiadzieŭ, adzin. Navat siamja źjechała — sa mnoj nievynosna było pobač znachodzicca. Kvietki palivaŭ tam, karmiŭ kata.

Pry hetym u muziei niejkija pravierki pačalisia ŭžo paśla majho zvalnieńnia, pajšli čutki, što ledź nie kryminalnuju spravu na mianie zaviaduć, niejkija namioki pačalisia… Chacia da hetaha dziaržkantrol 500 razoŭ mianie praviaraŭ, tamu ja ničoha nie bajaŭsia. Ja viedaŭ, što kali b jany zachacieli, to prypisali b maksimum, što ja tam kamuści niesvoječasova premii vypisaŭ, nie tak zrabiŭ spravazdaču, ale ničoha surjoznaha ŭ ich na mianie być nie mahło.

Žonka, kaniečnie, za mianie mocna pieražyvała. Asabliva paśla śmierci ŭ źniavoleńni Alesia Puškina, ź jakim ja siabravaŭ.

Spačatku ja sapraŭdy pajechaŭ u Sierbiju na plenery, paznajomiŭsia tam ź vialikaj kolkaściu mastakoŭ, ludziej, blizkich mnie pa duchu. Zrazumieŭ, što mnie tam vielmi kłasna. A paśla da ŭsiaho zakryli pryvatnuju škołu, dzie naš syn navučaŭsia. My vyrašyli, što niama bolš jamu čaho łavić u płanie adukacyi ŭ Biełarusi.

Tak u pačatku 2024‑ha było vyrašana pierajazdžać i pradavać našu kvateru. Chacia my nikoli nie źbiralisia źjazdžać. Ja dumaŭ sam syści z muzieja z časam, kab znoŭ bolš ščylna zajmacca mastactvam. Plus u mianie byli biznes-płany pa raźvićci ŭ Viciebsku art-turyzmu, ja ŭžo i kancept prapisvaŭ…

«Danosy na mianie pačali pastupać jak ad mastakoŭ, tak i ad takich pierson, jak Volha Bondarava»

«NN»: Čym vy tak nasalili viciebskim čynoŭnikam?

AD: Viedajecie, ja pa svajoj sutnaści kanfarmist. Ja z usimi mahu damovicca. My pa hetaj pryčynie časta dyskutavali z Alesiem Puškinym, bo jon taki — bolš radykalny, nacyjanalistyčny. My ź im niekalki hod navat nie razmaŭlali, bo było takoje «ruskich usich pahonim!» A ŭ mianie maci ruskaja, što mnie rabić? Ja suprać takich radykalnych rečaŭ.

Ja — čałaviek miru. Tamu, kali ŭ 2020‑m usio pačało raskručvacca, my vychodzili da mastackaha muzieja nie ź bieł-čyrvona-biełym ściaham, a ź biełymi pałotnami. Ale i heta tady, viadoma, sfatahrafavali i kudy treba danieśli. Mnie adrazu ž pačali zvanić i kazać, što jak dyrektar muzieja ja nie pavinien tak siabie pavodzić.

Plus adrazu paśla vybaraŭ źnik adzin naš małady mastak. Tady ja ŭžo viedaŭ, što ludziej aryštoŭvali. Pačaŭ zvanić paŭsiul: u vykankam, u milicyju… I my na imia mera list napisali — taki dalikatny, dzie prasili rastłumačyć nam, što ŭ horadzie adbyvajecca. I ja byŭ adnym z tych, chto vyrašyŭsia padpisacca pad tym listom, i paśla mnie jaho, viadoma, pryhadali.

Ja apynuŭsia zanadta niazručnym, časta jeździŭ u Jeŭropu i ZŠA na roznyja mierapryjemstvy — plenery, kanfierencyi.

Dy i danosy na mianie pačali pastupać — jak ad mastakoŭ, tak i ad takich pierson, jak Volha Bondarava. Jana napisała, naprykład, što ŭ nas na vystavie idzie prapahanda ŁHBT. Ci byŭ taki danos, što ŭ Viciebsku varta zusim začynić «muziej Maleviča», bo Malevič u 1913 hodzie supracoŭničaŭ z časopisam «Anarchija».

Na pracy ahułam była niezdarovaja atmaśfiera — takaja, čarnilnaja, lipkaja, brudnaja. Pastajanna niejkija padazronyja žančyny z načosam zachodzili, niešta ŭ nas adfatahrafoŭvali… Znajomyja jašče dzivilisia, jak ja mahu praciahvać pracavać. Ale ŭ mianie było samaapraŭdańnie: ja zastajusia dziela praciahvańnia spravy.

Pavialičyć

Ale ŭžo dla mianie samoha zanadta stała, kali ŭ 2022 hodzie, jak vajna va Ukrainie išła, da nas źviarnulisia rasijskija fatohrafy z prapanovaj zrabić vystavu pra ich sałdat na BTRach. Ja im admoviŭ, skazaŭ, što nie naš farmat. I tam tady zusim treš pačaŭsia: na mianie biehali i skardzilisia va ŭsiu moc.

«NN»: Hetyja padziei niejak paŭpłyvali na vašy pohlady?

AD: Viedajecie, ja nikoli asabliva nie byŭ u palitycy. Ale ja zaŭsiody byŭ za spraviadlivaść. I za svabodu asoby.

I ja pamiataju kavidnuju historyju. Pracu ž nichto nie spyniaŭ, i ŭjavicie, u nas čatyry-piać naviednikaŭ na miesiac, a muziej adčynieny. I ŭsie nahladčyki — piensijaniery. Ja ich, kaniečnie, sam adpraviŭ dachaty, i my ładzili ź inšymi supracoŭnikami dziažurstvy pa čarzie. Kali adnačasova prychodzili prahramist i ja, to ŭ kožnaha byŭ svoj uvachod — my nie pierasiakalisia, kab virusy nie pieradavać. Było strašna: u mianie byŭ maleńki syn, a ja bačyŭ, što vakoł pamirajuć ludzi. Viedaŭ, što adbyvajecca ź miedycynaj: jak nastaŭniki šyli daktaram formu sa spanbondu, jak našy dzieci lekaram ježu vazili…

A potym hetyja nieprykrytyja falsifikacyi. I stolki ludziej paciarpieła. U Viciebsku było bolš łajtova na kantraście ź Minskam, ale ŭsio roŭna. Taho ž viciebskaha doktara Uładzimira Martava jak u vyniku treśli…

«Piaci chvilin ź ministrami kultury było dastatkova, kab zrazumieć, što razmaŭlać ź imi pra viciebskuju škołu, pra mastactva biessensoŭna»

«NN»: Vy papracavali pry roznych ministrach kultury, ad Paŭła Łatuški da Anatola Markieviča — ci ich źmianialnaść adbivałasia na pracy muzieja?

AD: Pra Bondara i Markieviča ŭ mianie tolki adna dumka — heta nu zusim nijakija ministry. Jany razmaŭlali čysta šabłonami, paśmichalisia, lubili, kali im daryli suvieniry. Mahčyma, jany i chacieli zrabić niešta dobraje. Sam ja pry luboj nahodzie łabiravaŭ našy intaresy: nam treba heta i toje. Ale piaci chvilin ź imi było dastatkova, kab zrazumieć, što razmaŭlać ź imi pra viciebskuju škołu, pra mastactva biessensoŭna.

U 2020-m, darečy, naš kalektyŭ [Viciebskaha centra sučasnaha mastactva] paśpieŭ atrymać śpiecpremiju Łukašenki «Za duchoŭnaje adradžeńnie». Ja tady pajechaŭ u Minsk i pieražyŭ heta niejak, atrymaŭ tuju hramatu z nastaŭleńniami, jakim jašče babula vučyła — skryžavaŭšy palcy ŭ kišeni.

Pavieł Łatuška ž, možna skazać, chrosny baćka našaha muzieja. Ja jaho vielmi pavažaju. Jon, budučy ministram, pryjazdžaŭ na zakryćcio «Słavianskaha», i ja zdoleŭ usunuć jamu ŭ ruki razdrukavanuju kancepcyju muzieja. I jano vielmi chutka zakruciłasia — apieratyŭna vydzielili hrošy na prajektavańnie. Ale ŭžo na dabudavany muziej Łatuška tak i nie dajechaŭ hlanuć, chacia ja zaprašaŭ.

Dla kahości moža hučać siurpryzam, ale druhim čałaviekam, jaki nam mocna dapamahaŭ, była Iryna Dryha. Pra jaje šmat paskudstvaŭ raskazana, i ja dumaju, jany mieli miesca być, ale ŭ spravu ź Viciebskim muziejem jana aktyŭna ŭklučyłasia. Pa ŭkazańni Pał Pałyča, dumaju. Pry tym, što Dryhu našy ŭ Viciebsku ŭsie mocna bajalisia, a ja joj ekskursii pravodziŭ. A mnie prosta niama roźnicy, z kim razmaŭlać dziela dobraj spravy.

«NN»: Što siońnia adbyvajecca ź Viciebskim centram sučasnaha mastactva? Vy adsočvajecie?

AD: Jak asobnaj adzinki jaho ŭžo niama. Viciebski centr sučasnaha mastactva ŭklučaŭ piać filijałaŭ. I jašče da taho, jak ja źjechaŭ, išli havorki ab aptymizacyi. Ale my tady nastojvali, što nielha źmiešvać i Šahała, i Maleviča, i mastackuju vučelniu, i sučasnych mastakoŭ u adnu kuču. Takaja była kancepcyja.

Ale ciapier usio heta źmiašali, i ŭsio pracuje pad brendam muzieja Marka Šahała. Nie viedaju, ci mocna zadavolenaja siońniašniaja dyrektarka Iryna Voranava, što pad jaje kiraŭnictvam apynułasia adrazu siem filijałaŭ. Chacia art-prastora na Tałstoha, 7 ciapier na rekanstrukcyi, i jaje, moža, u budučyni ŭvohule pad niešta inšaje adcisnuć.

Pavialičyć

«Uvieś čas davodziłasia niejak zhładžvać kuty pamiž mastakami i čynoŭnikami»

«NN»: Centr sučasnaha mastactva zakryli i ŭ Minsku. Pra što dla vas śviedčyć takaja tendencyja?

AD: Takoje nie tolki ŭ nas. U Rasii vuń u Traćciakoŭskaj halerei zakryli adździeł najnoŭšych płyniaŭ. 

Jak mnie časta kazała majo kiraŭnictva, vy, sučasnyja mastaki, niekiravalnyja. Što nastupnym razam vykinie mastak, nichto nie viedaje. U nas ža chapała roznych skandałaŭ zaŭsiody — zhadajcie, jak u Viciebsku zvaryli chaładziec u formie hałavy Lenina. Mnie ŭvieś čas davodziłasia niejak zhładžvać kuty pamiž mastakami i čynoŭnikami, prychodziłasia vybačacca za mastakoŭ. Ale sučasnaje mastactva zusim nie maje sensu, kali jano nie svabodnaje.

Niekali ŭ mianie adbyłasia sustreča z mastactvaznaŭcam — dobrym takim kurataram sučasnaha mastactva. Padčas taho, jak jon pryjechaŭ u Biełaruś vyvučać našu realnaść. Jon tady skazaŭ, što biełaruskaje mastactva budzie nikomu niecikavaje ŭ śviecie, pakul heta budzie mastactva ŭpryhožvańnia, estetyki, dyzajnu. U nas vielmi dobraja škoła i vielmi vysokaha ŭzroŭniu mastaki, ale časta, pa zrazumiełych pryčynach, niama aktualnaści. A sučasnaje mastactva nie moža isnavać biez aktualnaści.

U nas usio takoje travajednaje, i tolki adzinki mastakoŭ zdolnyja niešta skazać. I jany ŭžo da 2020‑ha byli niazručnymi, a paśla ŭvohule čystki pačalisia, vyklučeńni z Sajuza mastakoŭ — usia hetaja ahidnaść.

«Słavianski bazar» daŭno pierastaŭ isnavać u tym idejnym vyhladzie, jakim jaho zadumvaŭ Radzivon Michajłavič Bas»

«NN»: Jak vam žyviecca z razumieńniem, što vaša šmathadovaja praca pajšła pad adchon? Z nazirańniami za tym, uva što pieratvaryŭsia toj ža «Słavianski bazar», da jakoha vy mieli dačynieńnie? Što na toj ža «Vosieński sałon» ciapier traplajuć vyklučna ideałahična viernyja mastaki, jakija nie praštrafilisia?

AD: «Słavianski bazar» daŭno pierastaŭ isnavać u tym idejnym vyhladzie, jakim jaho zadumvaŭ Radzivon Michajłavič Bas. U tym maštabie.

Dla mianie asabista «Słavianski bazar» pamior, kali jany prybrali načnyja kancerty z džazam. Zatoje pačałosia zasille papsy, šansonu, artystaŭ treciaha hatunku. A ja pamiataju časy, kali tam sapraŭdy byli žyvyja, talenavityja artysty — «Mašyna času», Ała Puhačova… A ciapier ža stol fiestyvalu — heta Baskaŭ i Hazmanaŭ.

Z mastactvam realii takija, što šmat artystaŭ emihravała, šmat kamu nie dajuć vystaŭlacca, a inšyja kalehi skarystalisia hetym sacyjalnym liftam — zaniali svabodnuju nišu, jakuju b nikoli nie zmahli zaniać u narmalnych umovach. Usio heta naša historyja, i ad hetaha nikudy nie dziecca. Ja dakładna viedaju, što mnohija mastaki pracujuć u stoł, i hałoŭnaje, kab u patrebny čas pra ich pracy daviedalisia. Kab heta ŭsio vyvučałasia jak častka biełaruskaj kultury.

Za kaho ja dakładna spakojny, tak heta za biełaruskuju moładź. Jana ŭ nas cudoŭnaja. Ich možna zapužać pazbaŭleńniem stypiendyi, internatu, ale takim čynam zaradžajecca andehraŭnd. Bo niemahčyma całkam zadušyć tvorčuju płyń.

Kali ja byŭ sam pradstaŭnikom moładzi padčas pierabudovy, zdavałasia, što vakoł uvohule bałota strašnaje i ničoha niemahčyma. Mnie jak maładomu mastaku nie vieryłasia, što ŭ mianie buduć mahčymaści vystaŭlacca. Ale paśla jany źjavilisia.

Viedajecie, ja vielmi lublu paeta Iosifa Brodskaha, i kali jaho nakiroŭvali ŭ ssyłku, Hanna Achmatava skazała takuju frazu: «Boža, jakuju bijahrafiju vy robicie hetamu rudomu!» Tak i ŭ siońniašnich tvorcaŭ ź Biełarusi idzie farmavańnie bijahrafii. I možna, kaniečnie, achać, što ŭsio sumna i strašna, a možna pieražyć heta. Ja ciapier u Sierbii, i tut na maich vačach razvaročvajecca historyja, dzie ŭ tym liku moładź pieramahaje staryja ŭstoi.

«U mianie jość niekalki žyćciovych devizaŭ, i adzin ź ich — dobra tam, dzie ja jość»

«NN»: Što vy zmahli zabrać z saboj, a što pakinuli ŭ Viciebsku?

AD: Adnych knih pieravieźli z saboj 700 kiłahramaŭ. Kali my kvateru pradavali, razabrali ŭ tym liku meblu, a jana ŭ nas dyzajnierskaja. Vielizarnuju kolkaść fotazdymkaŭ, usie maje karciny, samo saboj. Dakumienty, što byli pra muziej, ja ŭsie tam pakinuŭ. Pieradaŭ u archivy.

View this post on Instagram

A post shared by Andrei Dukhounikau (@duhovnikov_art)

U Subocicach my znajšli dla syna art-kaledž, tamu tut i asieli. I viedajecie, hety horad vielmi padobny da Viciebska pa ŭnutranych adčuvańniach. Plus, jak i ŭ Viciebsku my, tut žyviom u centry. Były haraž ja zmoh pierarabić u majsterniu. Ja liču, nam vielmi pašancavała.

«NN»: Nakolki vy finansava ŭstojlivyja tam? Možacie žyć z taho, što zarablajecie mastactvam?

AD: Mnie pašancavała, što ja adrazu intehravaŭsia ŭ sierbskaje asiarodździe. Bo tut šmat ruskich, i jany hadami žyvuć vyklučna ŭ svaim kamjunici: źbirajucca čysta ruskimi mastakami, abmiarkoŭvajuć svaje prablemy, adkryvajuć sałony ad ruskich ruskim, pradajuć ruskija pielmieni… I jany nie sprabujuć intehravacca, vučyć sierbskuju movu. I jość u hetym niešta fanaberlivaje, ich taki impierski šavinizm.

Dziakujučy tamu, što ja adrazu ŭliŭsia ŭ miascovuju supolnaść, jašče nie viedajučy sierbskaj, u mianie pajšli tut plenery, arhanizujucca vystavy, čas ad času roznyja kalekcyjaniery nabyvajuć maje karciny. Plus pieryjadyčna ja čytaju lekcyi pa mastactvie, pišu teksty i sam kuryruju art-prajekty. Da taho ž u mianie jość vučni — nie šmat, ale majucca. Tak i vyžyvajem.

«NN»: Niadaŭna vy vypuścili aŭtarski nabor paštovak pra Viciebsk. Malavali svoj lubimy horad amal pa pamiaci. Ci składana vam bieź ziamli pad nahami, jakaja akurat i davała stolki natchnieńnia dla tvorčaści?

View this post on Instagram

A post shared by Andrei Dukhounikau (@duhovnikov_art)

AD: Viedajecie, u mianie jość niekalki žyćciovych devizaŭ, i adzin ź ich — dobra tam, dzie ja jość. I dzie ja, tam i Viciebsk, tam Biełaruś. Ja nijaki nie sierbski mastak, ja zaŭsiody kažu, što ja ź Viciebska. I horad nikudy nie dzieniecca, pieražyvie nas jašče 500 razoŭ. Niemahčyma budavać svajo žyćcio ŭ pakutach i čakańni, bo tak my hublajem svoj čas. I nam nichto jaho nie viernie.

Kaniečnie, spačatku i ja krychu papakutavaŭ, pabyŭ u depresii — prosta lažaŭ na kanapie, nabraŭ 15 kiłahramaŭ. Ale potym pastaraŭsia arhanizavać svajo žyćcio tak, kab u mianie prosta nie zastavałasia času nudzicca. Haspodź daŭ mnie mahčymaść pražyć jašče adno niejkaje zusim inšaje žyćcio. I vam taksama. Pakul maładyja, pryhožyja, nie čas sumavać i zajmacca samabičavańniem praź niejkija abstaviny.

U Sierbii, darečy, vydatny klimat — listapad, a ŭ nas vuń ružy kvitniejuć.

Pavialičyć

«Myśleńnie hramadzian Rasijskaj Fiederacyi zaŭsiody było i jość absalutna impierskaje»

«NN»: Vy — śpiecyjalist pa Kazimiru Maleviču i Marku Šahału. Nie tak daŭno viadučy Leanid Parfionaŭ nazvaŭ druhoha ruskim mastakom. Dyk čyj ža Šahał?

AD: Tak stałasia, što myśleńnie hramadzian Rasijskaj Fiederacyi zaŭsiody było i jość absalutna impierskaje. Heta na hienietyčnym uzroŭni ŭ ich. I jany zaŭsiody samyja lepšyja, navat kali kankretny čałaviek ź siabie ničoha nie ŭjaŭlaje. I Parfionaŭ tut nie vyklučeńnie — jon razvažaje absalutna pa-impiersku. Pryčym ruskim moža być absalutna ŭsio roŭna na niejkaha svajho talenavitaha mastaka, ale kali niechta staŭ suśvietna viadomym, to im tak i treba prysvoić heta sabie. Takim čynam jany paćviardžajuć, što jany, ruskija, kimści źjaŭlajucca. 

Ale Šahał naradziŭsia dzie? U Viciebsku. Jon vyras u idyšskaj kultury sa svajoj movaj, kazkami i lehiendami. Jon nie supier dobra razmaŭlaŭ na ruskaj movie. I jaho viciebskaja isnaść prabivałasia ŭ jaho tvorčaści i tady, kali jon užo žyŭ u Jeŭropie. Heta była tvorčaść viciebskaha čałavieka, nie ruskaha. Pa sutnaści, jamu było fijaletava i na Rasiju, i na SSSR, i na Biełaruś. Ale tolki nie na Viciebsk.

Biełarusaŭ, kaniečnie, vykazvańnie Parfionava mocna začapiła. Moža, heta i dobra. Tak my vučymsia siabie adstojvać. Ale jość u nas i svoj unutrany snabizm. Ja jak viciebski mastak zaŭsiody zapytvaju ŭ staličnych: a kolki kaleh ź Viciebska viedajecie? A z Mahilova, a z Homiela? I zvyčajna mała chto moža nazvać šmat imionaŭ. Jość u nas minskacentryčnaść: kali sa staličnaha koła mastakoŭ niechta zrabiŭ pierformans, to heta, kaniečnie, maštab! I Akademija mastactvaŭ — heta ŭzrovień, nie toje što mastacka-hrafičny fakultet u Viciebsku. I ŭ hetym płanie my ničym nie lepšyja za tych, chto ŭsio vymiaraje vyklučna Maskvoj ci Picieram.

Pavialičyć

«NN»: Zaraz vy rychtujeciesia da ŭdziełu ŭ Paryžskaj bijenale?

AD: Tak, heta maja mara, akurat u moj jubilejny hod: mnie spaŭniajecca 60. Taksama rychtujusia da bijenale ŭ Łondanie. I było b dobra trapić jašče i ŭ Budapiešcie, bo ad nas tudy ŭsiaho try hadziny jazdy.

Ahułam, kaniečnie, chaciełasia b, kab u biełaruskich mastakoŭ było bolš mahčymaściaŭ vystaŭlacca ŭ Jeŭropie. Šahał čamu staŭ Šahałam? Tamu što pra jaho daviedalisia ŭ śviecie. Toje ž i z Malevičam — jany vyjšli za miežy svajoj ziamli. Kali biełarusy buduć arhanizoŭvać vystavy vyklučna dla biełarusaŭ, z hetaha ničoha nie budzie.

U hetym kantekście žadaju pośpiechaŭ Siarhieju Doŭhušavu ź idejaj adkryćcia stałaj halerei ŭ Varšavie, dzie mahli b vystaŭlacca našy mastaki. Mastaku patrebny hladač, jaho adsutnaść dla tvorcy roŭnaja śmierci.

I mastakam banalna patrebnaja instytucyjanalnaja padtrymka, bo bieź jaje składana vystavicca niedzie jašče: takaja sistema sučasnaja, što ŭ ciabie musić być padtrymka peŭnaj halerei, kab ty moh prasoŭvać svaju tvorčaść dalej. Siaržuk vielmi haryć hetaj idejaj, inšaja sprava, što varta znajści jašče pad heta pamiaškańnie, finansy. Ale niachaj by tut usio atrymałasia. Heta stała b vialikaj padtrymkaj dla biełaruskich mastakoŭ, u hetym vialiki patencyjał.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0